Архитектура назарияси фанидан маъруза матнлари

4 -курс талабалари учун (VII-семестр)

Ўқитувчи

Байджанов Ибадулла Самандарович танишиш маълумотлари. 1947 йил туғилган, архитектура фанлари номзоди, Фахрий фан доктори, профессор, Фан ва техникада хизмат кўрсатган арбоб. Тўлиқ маълумотлар учун

(сайт манзили https://www.famous-scientists.ru/16773/:)

“Архитектура назарияси” фаннинг назарий маълумотлари мазмуни (7 семестр).

Ўқиш давомида фойдаланиш учун адабиётлар рўйхати

1. Байджанов И.С., Сетмаматов М.Б. “Архитектура назарияси” ўқув қўлланма биринчи қисм. Ridero 2020 йил (сайт манзили

https://www.litres.ru/ibadulla-samandarovi/arhitektura-nazariyasi-uk-uv-k-ullanma-birinchi-k-ism/)

2. Байджанов И.С. “Архитектура назарияси” ўқув қўлланма иккинчи қисм. Ridero 2020 йил (сайт манзили https://www.litres.ru/ibadulla-baydzhanov/arhitektura-nazariyasi/)

3. Уралов А.С., Маматмусаев Т.Ш. “Меъморий шаклларни уйғунлаштириш ва безаш”. Самарқанд, 2015 йил.

4. Arhitektura Form.Space. Order.Fransis, D.R.Chinq.New York Wiley Sons, Jas.2014

5. Иода И.А., Протасова Ю.А., Сисоева В.А., Теоретические основы архитектуры. Учебное пособие. Минск 2014.

Қўшимча адабиётлар

1. Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз. Ўзбекистон Республикаси Президентининг лавозимга киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқи, - Т.: “Ўзбекистон” НМИУ, 2016 - 56 б.

2. Мирзиёев М.М. Қонун устиворлиги ва инсон манфаатларини таъминлаш - юрт тараққиёти ва халқ фаровонлигининг гарови, Ўзбекистон Республикаси Конститутцияси қабул қилинганининг 24 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги маъруза 2016 йил 7 декабр. - Т.: “Ўзбекистон”НМИУ, 2016. - 48 б.

3. Всеобщая история искусств /под. редак. А.Д.Чегодаева/ В 6 ти томах.Т.1 М., «Искусство» 1956. www.bibliotekar.ru

4. Всеобщая история архитектуры /ред. коллегия/ В 12 ти томах / Т.,1 М., 1970. www.bibliotekar.ru

5. Нессельштраус Ц.Г. Искусство раннего средневековья. СПб., «Азбука»2000.-384с., /МРДИ/.

6. Хитти Ф. краткая история Ближнего Востока. М.,2-12.

7. Эко У. Эволюция средневековой эстетики. СПб.: Азбука-классика, 2004.

8. Уралов А., “Меъморий шаклларни уйғунлаштириш ва безаш”, Самарқанд, 2003 й.

9. М.Булатов «Геометрическая гармонизация в архитектуре Средней Азии». IX-XV вв. - М., 1988 й.

10. «Популярная художественная энциклопедия». М., 1986 г.

11. Якимович А.К. Новое время. Искусство и культура XVII-XVIII веков. СПб. «Азбука-классика» 2004.

Интернет сайтлари:

1. www.gov.uz. Ўзбекистон Республикаси хукумати портали

2. www.books.google.com

3. http://www.lex.uz/publication

4. http://www.lex.uz/law_collection

5. artyx.ru-(Всеобщая история искусств /рус./ китоблари).

6. www.bibliotekar.ru

7. www.ZiyoNET.uz

МАВЗУ № 1

Кириш маърузаси. Тарихий архитектура назарияси

Жаҳон меъморчилиги назариясини ўрганиш унинг тараққиёт қонунларини текшириш, нодир ёдгорликлар билан одамларининиг ҳис-туйғу, ҳаётий тажрибаларини ўрганиш лойиҳавий-эстетик қарашларининг шаклланишини билиш демакдир, бу сўзсиз инсонга ҳаётий тажрибаларни бойитишга, ҳаётга янада кенг ва атрофлича ёндашишга ёрдам беради.

Бўлғуси меъморлар учун меъморчилик тарихи ва назариясини ўрганиш, билиш жуда муҳим омиллардан биридир.

Архитектура тарихи ва назарияси фанини аниқлашда, меъморчилик ўз олдига қўйган мақсадидан келиб чиқиб, инсоният тараққиётининг дастлабки даврларидан бошлаб ўрганилади.

Архитектура бу грекча сўз бўлиб - "бош қурувчи"- бинони қуриш санъати, ҳамда мажмуаларни жамият талабларига нафақат амалий хизмат, балки, бадиий-ғоявий жиҳатдан уйғунлигини ҳал қилиши керак.

Бино ва иншоотларни қурилишида рухсат берилган амалий, энг содда мақсадларни бевосита бадиий ижодий уйғунлик билан бирга ҳал қилиниши керак.

Архитектура иншоотлари жамият маданиятининг бир бўлаги бўлиши билан бирга, у санъат асари ҳамдир.

Шундай қилиб, архитектура инсоният тараққиётининг бир тури бўлиб, уни оддий қурилиш иши билан чегаралаб бўлмайди, лекин уни фақат бадиий ижод тури деб ҳам бўлмайди.

Ҳар бир даврда архитектура тушунчаси турлича талқин этилган. Рим меъмори Витрувий классик формуласи бўйича меъморчилик иншоотининг асосий сифатини қуйидагича белгилаган: мустаҳкамлик, фойда ва чиройлилик.

Витрувий бу таълимотида шуни талаб қилганки, бинонинг форма ва композицияси инсониятнинг энг керакли талабларига, ҳалқ анъаналарига, ўша жой иқлимига, ҳалқ урф-одатларига, мослаштиришдан иборат.

Феодализмнинг эрта даврларида архитектура тушунчаси бир оз торайди, унинг вазифаларига асосан қаъла, ибодатхона, қўрғонлар қурилиши билан чегараланади.

Меъморчилик иншоотлари инсониятнинг тафаккури ҳамда қарашларига асосий таъсирини ўтказади.

Инсон бинога қараб, унинг енгиллиги ёки оғирлигини бежиримлиги ёки қўполлигини паст ва баландлигини, яхлитлигини ва композициясининг аниқлиги, унинг формаларининг бўлакларини ҳис эта олади ва ўз таъсирини ўтказади.

Инсон бинога кириб, уни ички фазовий кенглигини, маҳобатли равоқлар, баланд гумбаз, юксак бадиий ишлов берилган сталактиталар, ўз ўрнида бино ҳарактерига мос равишда ишлатилганлигига ҳайратланади.

Асрлардан асрларга ўтган сайин меъморларга нисбатан бўлган талаб кучаяди.

Архитектуравий йўналишни ўрганиш кўпгина даврларданоқ сарой ва мақбарани, халқ турар жойларини ўрганишдан бошлашади. Сарой ва мақбаралар формаларидан уларнинг оддий асосдан ривожланиши топилади.

Халқ санъатининг кучи унинг ўзига хос ёрқин характерли топилмаларини тариҳий монументал асарларда етказиб беради.

Бизнинг меросимиз деб қадимиий архитектурани кўриб чиққанимизда биз унда прогрессив интилишларни кўрамиз.

Қадимги Мисрнинг пирамида ва Грециянинг мақбараларида "абадийлик" - ғоялари аниқ намоён бўлиб, қадимги Миср архитектурасидан монументал ғоялари фарқланади.

Миср мақбара пирамидалари фараонлар ҳокимиятининг абадийлиги билан бирга, уларнинг қулдорликни бошқариш демократияси мақбара композицияларида ва уларнинг шаклида, антогонистик равишда талқин этилади.

Миллий мустақиллик урушидан кейинги архитектура мазмунли бўлиб, миллийликнинг янги руҳий даври бошланишини кўрсатади.

Юқорида кўрсатилган архитектура иншоотларининг структура ва образлари инсон томонидан табиат қонунларини тан олинганини уларнинг ўз иншоотларига ёндаштирганлар.

Шунинг учун архитектуранинг ривожланиш даври, инсон томонидан тинчликни ўзлаштириш поғонаси, бизга қимматли бўлган ашёлар архитектоник муҳитда яратилиб тугалланади.

Шуни кўзда тутиш лозимки, архитектураниннг ҳар бир даври мустаҳкам ҳарактерли бўлишига қарамасдан, уйғониш даври усулларини шаклларда қўллаб, оз бўлса ҳам, янги вазифаларга, янги мазмун билан жавоб беришади.

Юз йил давомидаги архитектура ривожланишининг шакл ривожланишида, бир неча қонуниятларни ишлаб чиқди.

Архитектура тарихида ҳам мустаҳкам қонунчилик юзага келди. Қонунчиликнинг кўп қисми архитектуравий формаларни ўзгартирди, аммо уларнинг давомийлиги узоққа чўзилмаслиги ҳарактерли эди.

Аниқланган тариҳий давр мобайнида, янги иқтисодий бадиий, янгиликларга қамралган давр, эски даврни чеклантиради.

Бу ердан кўринадики, архитектура илмининг вазифаси архитектуранинг ҳаётий прогрессив қадриятларини ўзлаштириб, ҳозирги даврга, халққа, мамлакатимизга мосланади.

Тарихий материализм қадимий ёдгорликларимизни тиришқоқлик билан архитектурани ўрганишга, шунингдек ҳар бир вақтни мутоносиблигини тўғри танлаш архитектура тарихи дарслигида турли даврлар ҳажмини тўғри ўзлаштириш лозим.

Антик архитектурани биз ўрганамиз ва бизнинг миллий меросимиз бунда кўпроқ халқ яратган қисмига эътибор қаратилади.

Архитектура тарихи бир томонлама ривожланиши билан чегараланмаслиги лозим. Функционал қурилиш техник ғоявий бадиий ва бошқалар.

Архитектура тарихи инсон фаолиятининг кўп қирралари ривожланиши жамиятнинг ривожланиши билан узвий боғлиқ ҳолда жамоа ривожланиши формалари архитектурасида ўз самарасини топади.

Архитектура тарихи назарияси фаннинг шундай ҳусусияти борки, унда уйғониш даври ўрганилади, турли тарихий даврларни юзага келиши ва ривожланиши архитектуранинг фақат маълум бир томонларини эмас, балки мураккаб, кўп қиррали, яъни диалектик бирлигини архитектурада намоён этади.

Архитектуравий жараённинг ривожланиши - эски услубларнинг янгилари билан қамраб олиниши, реал формаларга айлантирилиб утилитар ғоялар илгари сурилади.

Шунинг учун архитектура тарихи архитектуравий ижодиётда прогрессив услубларни ва тарихий шаклларни ўрганадиган фан ҳисобланади.

Архитектура назарияси

Ибтидоий жамоа тузуми архитектураси.

Ибтидоий жамоа тузуми инсоният тараққиёти тарихидаги энг биринчи ва узоқ давом этган босқичларидан ҳисобланади. Бу босқични ҳамма халқ ва элат ўз бошидан кечирадилар. Ана шу узоқ вақт давом этган тараққиёт жараёнида ҳозирги замон кишиси типи пайдо бўлди; одамлар жамоаси вужудга келди.

Ишлаб чиқариш кучларининг заифлиги одамларни коллектив бўлиб яшаш, меҳнат қилишга даъват этди. Улар қудрат бирликда эканлигини халқнинг илк босқичларида сездилар. Бу қудрат уларни табиат сирларини ўрганишга бошлади. Маданият ва санъат равнақига замин яратди.

Ибтидоий жамоа тузуми санъати ва меъморчилиги тарихи одамзод тафаккури ҳис туйғуларини пайдо бўлиши ва ривожланишидан бошлаб ер юзида биринчи даврлариниг юзага келишигача бўлган давр меъморчилигини ўз ичига олади, ўргатади ва таҳлил қилади. Ибтидоий жамоа тузумидан бизгача ашёвий далиллар-меҳнат ва ов қуроллари, уй-анжом ва безак буюмлари, одамлар яшаш манзил қолдиқлари этиб, келган шулар ибтидоий жамоа кишисининг эстетик ва диний қарашларини билишга, ибтидоий жамоанинг маданияти ҳақида тасаввур ҳосил қилишга ёрдам беради.

Тупроқ остида қолиб кетган маданий ёдгорликлар, одам ва ҳайвонлар жасадининг қолдиқлари ғор ва ертўла деворларига чизилган сурат ва буюртма тасвирлар ибтидоий жамоа даври тарихини ўрганишнинг муҳим манбаи ҳисобланади, архитектура қадим-қадимдан кишиларнинг меҳнати жараёнида юзага келди ва ривожланди.

Одамлар меҳнат жараёнида шакл туйғусини ҳис этиб, ритм, симметрия тушунчаларини ўзлаштира бошладилар. Улар меҳнат жараёнида табиат кучларини ўзларига бўйсундира бошладилар, ишлатилаётган буюмларнинг шакли бажарилаётган меҳнатларини осонлаштирилиши ёки камайтириш мумкинлигини тушундилар, қулай меҳнат қуролларини яратиш уларда ўз қуролларига нисбатан меҳр туйғуларини уйғота борди, улар ўз қуролларига безак бериш орқали ўз меҳрларини изҳор этишга ҳаракат қила бошладилар.

Одамларда қулайлилик фойдалилик тушунчаларининг юзага келиши воқеаликдаги, ҳаётдаги гўзаллик ва ҳурликларни ҳис этиш имконияти ривожлана бошлади.

Жаҳон маданияти тараққиёт оламига қадам қўйди, санъат, меъморчилигининг юзига келиши инсоннинг объектив вакиллиги тўғрисидаги билимларнинг чуқурлашишига, ўз авлоди тажрибаларидан баҳраманд бўлишига олиб келди, бу уни табиат кучларига қарши курашишга даъват этди, унинг ақлий камолоти эстетик, қарашлари ривожини жадаллаштирди. Бу даврда одамлар катта-катта тошларнинг панасида ғор ва ертўлаларда тўда-тўда бўлиб яшаганлар.

Бу ғор ва ертўлалар ибтидоий жамоа кишисининг “уйи” ҳисобланган, шу уйларнинг девор ва шипларига суратлар чизганлар, бўртма тасвирлар ишлашга ҳаракат қилганлар, ана шу одамлар яшаган манзиллардан топилган меҳнат, ов қуроллари, турли ҳайкал ва рамзий мазмунга эса бўлган шакллар ибтидоий жамоа кишиларининг эстетик ва фалсафий қарашларини тушунишга ёрдам беради.

Дастлабки расмлар предмети ва асосан, ҳайвонлар кўринишини тасвирлайди. Бу даврда ҳайвонлар тасвири аниқ реал, пропорциялари тўғри олинган, рассом ранглар ёрдамида нур-соя имкониятларидан ҳам фойдалана бошлагани сезилиб туради. Ўқ, камон, кабиларнинг ихтиро қилиниши ибтидоий жамоа кишисининг ҳаёти янада яхшиланишини таъминлади.

Одамлар ёғоч ўйишга асосланиб, ўзларига керакли буюмлар ярата бошладилар, диний тушунчалар кенг ёйилди, “нариги дунё” тушунчаси пайдо бўлди, кўмиш маросими билан боғлиқ бўлган турли урф-одатлар юзага кела бошлади, булар кишиларда мураккаб тасаввур ва фикрларининг пайдо бўлганлигидан далолат беради. Одамлар тасаввурининг кенгайиши абстракт тушунчаларининг юзага келиши санъатнинг шакл ва мазмун характерида ҳам сезила бошлади, жанг воқеалари, овчиликни акс эттирувчи мураккаб композициялар яратилди, ишлаб чиқариш жараёни кучая борди, шу билан бирга, кишиларнинг маънавий олами, дунё қараши ҳам мураккаблаша борди. Тошни қайта ишлаш, уни пардозлаш, шу асосда жуда нозик буюмлар яратишга кўпроқ эътибор берила бошланди.

Ижтимоий ҳаётда ишлаб чиқариш кучларининг ошиши, сўзсиз одамлар орасидаги муносабатларнинг тараққий этишига ёрдам берди, қабилалар орасидаги муносабатни кучайтирди, динда жамоани оқсоқоллар бошқара бошлади, одамларнинг ўтроқ ҳолга ўтишлари, табиат қонун-қоидаларини кузатиш симметрия, ритм, шакл туйғуларини ўзгартирди. Бир ҳил элементларнинг текис қайтарилиши ёки оралаб келиши асосида вужудга келадиган ўзига хос нақш санъатини майдонга келтирди.

Қабилани ягона бошлиққа бўйсиниши эса меҳнатни ташкил этишни яхшилади, қўшимча меҳнат маҳсулотларининг тўпланишини таъминлади, қулдорлик тузуми бошланди, синфий давлат юзага келди, ижтимоий ҳаётдаги бу ривожланиш тасвирий ва амалий санъат, меъморчиликнинг ривожланишида муҳим аҳамият касб этди. Қабила бошлиғи, оқсоқолларга эътиқод билан қараш, уларнинг вафотидан кейин жасадини яхши сақлашга ҳаракат қилиш билан боғлиқ бўлган одат – қабрини бошқа қабрдан ажратиб ишлашга интилиш, муҳташам ер усти тупроқ қўрғон, мақбара юзага келишига олиб келди, қабр ички қисмини ҳам алоҳида эътиқод билан безади.

Ижтимоий ҳаётда содир бўлган ўзгариш натижасида юзага келган мегалитик қурилмаларда яққол сезилди, одамларнинг диний тушунчалари ота-бобо руҳи билан боғлиқ ҳолда юзага келган, бу қурилма катта тошдан кўпчилик кучи билан барпо этилган, бу қурилмалар уч типда-менгер, долъмен, кромлех катта тошлардан барпо бўлган.

Менгерлар. Ўз ҳарактери жиҳатидан тик ўрнатилган катта тош бўлиб, уни баландлиги 20 м гача етган, баъзи менгерлар балиқ, одам шаклида, кўп ҳолларда менгер юзаси бўртма тасвир билан қопланган, бундай ёдгорликлар Арманистон, Қозоғистон, Сибирда кўплаб учрайди.

Долъменлар. Тик ўрнатилган икки ёки тўрт тош устундан ташкил топган бўлиб, устки қисми ҳам шундай яхлит тош билан беркитилган, тош устун юзаси пардозланган, баъзиларида рамзий белги чизилган, бу ёдгорлик қабр тош вазифасини бажарган бўлиши мумкин, қисман турар жой вазифасини ҳам ўтаган; долъмен ўз туриши ва қурилиши, принципи жиҳатидан дастлабки монументал меъморчилик намунаси ҳисобланади.

“Мегалитик” – (грекча “мег” катта, “лит” – тош сўзидан олинган).

Кромлех айлана бўйлаб тик ўрнатилган тошдан қурилган бўлиб, у тош тўсин билан бирлаштирилган, Англиядаги стоунхендж яқинидаги кромлех, шу типдаги қурилманинг классик намунасидир. Долъмен ва кремлех ёдгорликлари Ғарбий Европа, шимолий Африка, Кавказ, Сибир ва Қозоғистонда кўплаб учрайди, бу ёдгорликлардан яна бири, кўриниши қабр устига ишланган тупроқ қўрғон бўлиб, бу қўрғон диаметри 12 метрга етган, атрофи эса тош плита билан айлантириб чиқилган.

Триполидаги (Киев яқинидаги кишлоқ номи) топилган девор қолдиғи, бу ердаги уй кўпроқ дарё ёқасига яқин ерда қурилганлиги ҳақида маълумот беради, бу уй лой ва ёғочдан ишланган бўлиб, девори эса рангли нақш билан безатилган.

Қораденгиз ва Азов денгизи соҳиллари, Кавказ этаклари, Каспий ёқалари, жанубий Сибирда бир бирига яқин бўлган, бир қанча қабилалар яшаган бўлиб, уни ичида скиф қабилалари етакчилик ролини ўйнаган, шунинг учун бу ер санъатини кўп ҳолда скиф санъати ва даври деб юритилади.

Скиф мустаҳкам қўрғон бошлиғини вафотидан кейин унга атаб, катта тупроқ қўрғон-қабр қурган, бино деворларини нақш ва деворий суръатлар билан безаганлар, бугунги кунда жаҳоннинг машҳур музейи Эрмитажда сақланаётган 40 мингдан ортиқ скиф маданияти ёдгорликлари ибтидоий жамоа тузумининг сўнги босқичи-темир асрини таърифлашга қўл келадиган бебаҳо манбадир.

Ибтидоий жамоа тузуми инсоният тараққиётининг узоқ давом этган босқичидир, шу давр ичида инсон таффакури камол топди, ҳис туйғуси ривожланди: инсон дастлаб табиат яратган инъомлар истеъмолидан ўзи маҳсулот яратишга ўта борди, у меҳнат жараёнида меъморчиликни яратди.

Меъморчилик, санъат воқеликларни образли беришга ёрдам бериш билан бирга, ўз кучига ишонч ҳосил қилиш теварак-атроф қоидаларини ўзлаштириб, уни гўзаллик қонунлари асосида қайта қуришга имкон беради, шундай жамоа даври санъати қадимги шарқ, антик дунё ва ўрта аср Европа санъати ҳамда илк синфий жамият санъатининг асосини ташкил этади.

Мавзу №2

Қадимги шарқ архитектура назарияси .

Ўрта Осиёда фанлар тарихини ўрганиш соҳасидаги ютуқлар талайгина. Бироқ, ХХ- асрнинг 60-йилларига қадар меъморшунослик фанига ўзларининг ҳиссаларини қўшган. Ўрта Шарқ мамлакатларида яшаб ижод этган ўрта аср олимларининг меъморчиликка доир асарлари фанга маълум эмас эди. Бу эса ўз навбатида, Ўрта Осиё меъморчилик санъатининг ўтмишда назарий асослари бўлганми ёки йўқми? деган саволни келтириб чикарган эди.

Аксарият Ғарб олимлари бу саволга жавоб излаб нафақат Ўрта Осиё, балки Ўрта Шарқ мамлакатлари архитектурасининг ҳам назарий асослари бўлмаган, деган фикрга келиб колган эдилар. Бирок бу тушунчага ўрта аср Шарқ олимларининг ишлари ўрганилгач, чек қўйилди. Биз қуйида ана шундай тарихий манбаларнинг айримларига тўхтаб ўтамиз.

Бизга маълум бўлган қомусий асарлар орасида ХV асрда яшаб, асилзодалар авлодига мансуб бўлган катта амалдорлардан бири Вожид Алининг "Матла ул-улум ва мажма ул-фунун" ("Фаннинг келиб чикиши ва техника билимларининг тўплами") номли асари муҳим аҳамиятга моликдир. Китобнинг 31-бобидаги меъморлар санъати қисмида иморат қуришнинг қуйидаги 14 моддадан иборат қоидалари берилган [ 5.- 42 б]:

1. Қурилиш учун жой танлаш ( 1-модда). Ер қатлами зич ва қаттик бўлиши керак, лекин асло қумлик ва таги бўш бўлмаслиги лозим.

2. Ер майдони (4, 10-моддалар). Ер майдони тўғри чизиқли бўлиши керак. Агарда уй қурулиши кўзда тутилаётган ер майдони учбурчак шаклида бўлса, иморатни шундай жойлаштириш керакки, ҳовли тўғри бурчак шаклини олсин. Учбурчак ромб ва параллелограмм шакллари хўнук кўриниб, дидга мос эмас. Номувофиқ қисмларини бартараф қилган ҳолда квадрат, тўғри бурчакли,олти бурчакли ёки саккиз бурчакли ҳовлига эга бўлиши мумкин .

3. Пойдевор (2-модда). Бино пойдеворининг кенглиги ва чуқурлиги унинг катта -кичиклигига муносиб бўлиши керак. Агар иморат бир қаватлик бўлиб, унчалик катта бўлмаса, пойдеворнинг эни 1 ёки 1,5 газ чуқурлиги эса шунга муносиб бўлиши лозим. Агарда иморатнинг баланд бўлиши 2 ёки 3 қаватга кўтарилиши кўзда тутилса, унинг пойдеворини шунга муносиб бўлиши ҳисобга олиниши керак. Бу ҳолда ғиштларни шундай териш керакки, бино пойдеворига сув киришнинг барча ҳолларидан мустасно бўлсин.

4. Иморат курсиси (13-модда). Бино курсиси баланд бўлиши керак. Шунда бино ҳашаматли ва салобатли кўринишга эга булади.

5. Деворлар ҳакида (8-9- моддалар).Бино деворининг эни пойдевори энидан камрок бўлади. Биринчи қаватнинг охиригача девор қалинлиги бир хилда қолса иккинчи қават деворларининг қалинлиги пастки қаватдаги деворга нисбатан озрок камайтирилади. Бунда девор қалинлигини камайтириш усули кейинги қаватга кўтарилган сари ортиб боради. Девор бурчакларини шундай бириктириш керакки, токи ундан ғишт бирикмаларида ҳосил бўлган излар кўринмасин (1-расм).

6. Устини ёпиш (7-14- моддалар). Иморат шипидаги тўсинлар сони ток бўлиши керак, чунки жуфт сон ёмон белги деб ҳисобланган . Иморат томи мустаҳкам ва сув ўтказмайдиган бўлиши керак.

7. Иморат режаси ва мутаносиблиги (3-5-6-12-моддалар). Хонанинг баландлиги унинг кенглигига мувофиқ тушиши керак. Масалан агар йўлак ёки ёпилган йўлнинг кенглиги 4 газга тенг бўлса унинг гумбази ёки томонининг баландлиги кўпрок бўлиши керак. Акс ҳолда номутаносиблик вужудга келади ва бинонинг кўриниши ёмон таасуротга эга бўлади .

Хонанинг йуналиши қайси томонга қараган бўлишига қарамасдан, бўйи энига қараганда кенг бўлиши керак. Иморатнинг ташки дарвозасини ҳовлининг бўйига нисбатан паралель жойлашган деворига қуриш керак, шунингдек, дарвозанинг олд томонини жанубга каратмаслик керак, бу гуёки бахтсизликларни тўсолмас эмиш. Ёпик йўллардаги дарвозаларни кенг ва баланд қилиб қуриш керак.

Иморатга кириш учун қурилган асосий дарвозани эса ички эшикларга нисбатан кенг ва баланд қилиш керак, чунки иморатнинг қадр-қиймати, асосан ташқи дарвозанинг гўзаллиги ва салобатида намоён бўлади. Паст дарвоза ҳаддан ташқари ёмон таассурот қолдиради .

8. Шамоллатиш (1- модда). Хонанинг ички қисмини ҳаво бемалол кириб- чиқиб турадиган қилиш керак . Хонанинг бундай энг муҳим сифатини бузиш , ҳар хил буғланишларнинг алмашинувига олиб келиб, турли касалликларга сабаб бўладиган буғуқ ҳаво ҳосил қилади ва ҳакоза .

Юқоридаги қоидалар бир мунча умумлаштирилиб берилишига қарамасдан, ўтмишда ҳам ҳар ҳолда иморат қуришдан олдин уни ҳар тарафлама муҳитга ва қурилаётган жойга мувофиқлаштириш, уйғунлаштириш ва ҳисоблаш ишлари олиб борилганлигидан далолат беради.

Шарқнинг таниқли қомусий олими ва мухандиси Ёкуб ибн Исхок ал Кинди (801-866) уйғунлик хусусида маҳсус асар ёзади ва уни "Уйғунлик ҳақидаги катта китоб" деб номлайди . Ал - Кинди уйғунликка изох берар экан, у "муносабатларни ўрганишдан ва бир сонни бошқасига айлантиришдан, мутаносиблик ва номутаносибликни фарқлашдан иборатдир" деб тушунтиради [26. -97 б].

1-расм. Бибихоним масжидининг қурилиши. Расм юқорисидаги бош меъмор қўлида бино макети кўрсатилган. "Зафарнома"га ишланган миниатюрадан олинган

Машҳур Шарк файласуфи Абу Наср Фаробийнинг Х асрда ёзган "Геометрик шаклларнинг нафислиги ҳақидаги маънавий гўзал усуллар ва табиий сирлар китоби" меъморларда катта қизиқиш уйғотди. Унда Фаробий энг яхши мутаносибликлар ҳақидаги ижодий изланишларни, гўзал нисбатларда қараб чиққан ва санъат асарларининг хандасавий уйғунлиги билан боғлик бўлган гўзаллик сирларини очиб берган.

Фаробийнинг ушбу асарини рус тилига таржима қилган олимлар бу асарни Абул Вафо Бузжонийнинг Фаробийдан кейин ёзган "Ҳунармандларга хандасавий ясамалардан нималар зарурлиги ҳақида"ги китобига деярли тўлиқ мос келишини айтиб ўтган.

Ушбу китоб муқаддима ва ўн бобдан иборат бўлиб, уларда геометрик шакллар ва уларнинг ясалиш услублари ҳақидаги маълумотлар, шунингдек, етти бурчакларни таркибий қуриш, кўпбурчакларни шаклнинг берилган томони ва бошқа параметрлари бўйича ясаш; айлана ичига тенг томонли учбурчак, квадрат, беш, олти, етти, тўққиз ва ўн икки бурчакларни чизишга асосланган ясалишлар ҳамда хандасавий қуриш бўйича бошқа зарур маълумотлар келтирилган. Фаробий ўзининг "Фозил шаҳар аҳолисининг қарашлари ҳақида"ги рисоласида "шаҳарни ҳам, уйни хам инсон қоматига таққослаш зарур" деб ёзади [ 6.- 34 б]. Бу билан олим фозил шаҳарнинг соф инсон қоматига ҳамоҳанг ва мос тарзда қурилишини орзу қилади. Унинг фикрича, "гўзаллик ва фойдалилик”ни бир- биридан ажратиб бўлмайди, уларнинг қўшилиши эса уйғунликка олиб келади [ 6.- 35 б].

Маълумки, Шарқда нафақат бинокорлик санъати, балки боғ- истироҳатчилик ҳам кенг ривож топган. Хиротлик Розил Херавий ХVI асрда агротехника ва меъморий боғларни яратиш бўйича саккиз бобдан иборат ажойиб асар ёзди.

Унинг саккизинчи боби "Дарахтларни боғ режасига мослаб экиш ҳақида" деб аталиб, унда боғларни мунтазам режа асосида тўғри бурчакли бўлишлиги, уфк томонларига ориентацияланиши, боғ девор билан айлантирилган ва периметри бўйлаб тўғри қатор толлар экилишига кўрсатма берилган [17.- 89 б].

Бош хиёбоннинг боғ саройига туташтирилиши зарур. Боғ худудини тежамли суғориш ва боғ ичига сув олиб кириш, хиёбонлар бўйлаб ариқ ўтказиш, сарой (кушк) олдига ховуз бунёд этиш масалаларига алоҳида эътибор берилган. Боғ атрофи ички тарафидан ариқ билан айлантирилиши зарур бўлган.

Боғ экинлари учун манзарали ва мевали дарахтлар таклиф этилган.Гуллар турини танлаш масаласи шундай ечилганки , токи боғда гуллар эрта баҳордан то кеч кузгача узлуксиз очилиб турсин [ 8.-74 б] .

Меъморлар ва боғбонлар учун нафақат ана шундай рисолалар ёзилган , балки Х-ХV асрларда меъморлар томонидан тайёрланган чизмалар, "намунавий"лойиҳа ўрамлари ҳатто махсус мураккаб (альбом)лар ҳам мавжуд бўлган . Илк бор Н.Б .Бакланов томонидан ўрганилиб нашр этилган ХVI аср Бухоро меъморининг чизмалари фикримизнинг далилидир . Унда Г.А. Пугаченкова айтганидек, хонакох, сардоба, карвон сарой ва работларнинг бир неча намунавий лойиҳалари, шунингдек, ғишткор безаклар, гирихлар ва муқарнасларнинг чизмалари ҳам акс эттирилган [ 18.-67 б] .

Хуллас, шуни таъкидлаш зарурки, ўрта асрдаги Ўрта Осиё меъморчилиги ва бизгача қолган тарихий ёдгорликларнинг қурилиши ўзининг чуқур назарий асосларига эга бўлган ва бу назарий билимлар ўрта аср муаллимлари томонидан ёзиб қолдирилган асарларда бизгача етиб келган.

Бу асарларни ўрганишда замондош меъморлар, олимларимиз М.С.Булатов, Г.А.Пугаченкова, П.Ш. Зохидов, М.К.Ахмедов ва А.С. Ураловларнинг хизмати катта .Шундай экан бу улкан меросдан замонавий "Архитектура"таълими тизимида унумли фойдаланишимизнинг бўлғуси меъморларни касбга ўргатишимизда бундай назариядан уларни ҳам хабардор килишимиз фойдадан холи иш эмасдир.

"Чор унсур" таълимотига хос уйғунлик

Ҳалкимизда Аллоҳ илк инсонни (Одам ота ва Момо ҳавони) лойдан, яъни тупрокдан яратган, сўнгилари эса сувдан яралган деган ибора бор. Қуръони каримнинг "Торик" сураси , 5-7 оятида инсон сувдан яратилгандир , деб айтилган. Дарҳақиқат, соғлом инсон организмида Чор унсур ( тупроқ , сув, ҳаво, нур)нинг ўзига хос нисбатдаги уйғун мутаносиблиги мавжудки , буни инкор этиб бўлмайди .

Чунки ушбу мутаносиблик бузилса инсон саломатлиги ҳам бузилади. Нафақат инсонлар балки ер юзидаги барча жонзотлар ва моддалар ҳам Чор унсурнинг муайян уйғунликдаги аралашмасидан таркиб топганлар. Табиатга хам ана шундай уйғунлик хосдир [23.-76 б].

"Бу дунё бир чархпалак" (чархи ёки гардиши фалак) дейишади ҳалкимиз. "Чор унсур" табиат ва бутун оламнинг даврий ҳаракатини чархпалак сингари айланиб туришини англатган. Йилнинг тўрт фаслини ,яъни буржини Чор унсурнинг ҳаракатидан деб, қуйидагича изоҳлашган:

1. Буржи обий -сувли (ёмғирли ) баҳор фасли ;

2. Буржи норий -нурли (самовий оташли) ёз фасли ;

3. Буржи бодий -боди ҳаволи,мезон шамолли,куз фасли;

4. Буржи хокий -ўсимлик ва жониворларни чиритиб тупроқка айлантирувчи қиш фасли [19.- 32 б ].

Фалак чархи (бахт ва ҳаёт рамзи)ана шу тўрт фаслга нисбатлаштирилгандир. Йилнинг тўрт фасли давомида қуёш , ой ва юлдузлар ҳаракатини жуда қадим замонлардаёқ билган аждодларимиз Ўрта Осиёда "шамсий -қуёш тақвимига"(календарига) асос солганлар. Аждодларимиз ернинг тўрт томони -Жануб, Шимол, Шарқ, Ғарб борлигини қадимдан яхши билишган.

Қадимги зардуштийлар эътиқодида ҳам табиатнинг тўрт унсури - куёш (олов),сув, ер ва ҳаво энг муқаддас ҳисобланган. Беруний ва Ибн Сино каби олимларимизнинг билимларини бойитган шарқ фалсафаси ҳам маълум маънода шу "Чор унсур "ҳисобланган. Жумладан, қадимий табобат оламида тўрт фаслнинг инсон саломатлигига тўрт хил таъсир қилиши ҳақида айтиб ўтилган. Масалан, баҳорни қон босими касалликлари даври, яъни "хун "даври,

ёзни саратон билан боғлиқ касалликлар, яъни "сафро" ғалаёни фасли дейилса, кузни меъзон шамоли эсиб турадиган рухий касалликлар фасли, яъни "савдо"даври деб ҳисобланган.

Соғлом одам ҳақида эса "Тўрт мучаси соғ", деб аташган. "Соғ танада соғлом ақл" дейишган Шунинг учун ҳам Ўзбекистонда "Соғлом авлод учун" шиорининг қуйилиши бежиз эмас. Арастунинг инсон мижозини тўртга (халерик, сангвиник, мелонхолик ва флегматик) бўлиши ҳам Чор унсур фалсафасига асосланган бўлса ажаб эмас.

Иссиқ ва совуқ мижоздан: иссиқ ҳўл, иссиқ-қуруқ, совуқ-ҳўл, совуқ-қуруқли мижозлар келиб чиққан. Булар табиий иқлим шароитларига ҳам боғлиқ бўлган. Табиий-иқлим шароитлари эса яна ўша чор унсурга бориб тақалади, чунки бу унсурларнинг ўзаро мувозанати турли ўлкаларда турличадир.

Демак, Чор унсур элементларига хос бўлган уйғунлик бутун олам ва коинот уйғунлигини, бу эса ўз навбатида инсонларнинг турмуш тарзи, ҳаёт ва урф-одатларигача бўлган жиҳатларини, ҳатто йилнинг тўрт фасли ва улардан келиб чиқувчи инсоний мижозларнинг, жойлардаги табиий-иқлим шароитларининг шаклланишига таъсир кўрсатган ва шу маънода жамиятнинг турмуши ва ижтимоий эҳтиёжлари асоси бўлмиш меъморий иморатларнинг қурилишини ўзида акс эттирган (2,3,4- расмлар).

Шундай қилиб, Чор унсур таълимотининг жамиятдаги мавқеи, ўрни ва роли ўта кенг тушуниш даркор. Унинг хатто жамият мафкурасини, эстетика ва этикасини шакллантиришда ҳам ўзига хос ўрни бор [23. -42 б].

Маълумки, масжид, мадраса ва бошқа иморатлардаги бадиий воситалар ҳам биринчи ўринда жамият мафкурасини акс эттирган. Бу анъаналардан биз миллий истиқлол мафкурасини шакллантиришда, Президентимиз айтганларидек "қарши ғоя, фикрга қарши фикр, жаҳолатга қарши маърифат билан жавоб беришда" фойдаланмоғимиз даркор [3.-7 б].

3-расм. "Чор унсур" таълимотига хос уйғунликка асосланиб чизилган герб нақши

4-расм. "Чор унсур" таълимотига асосланиб квадрат катаклар ичига чизилган гирих ва ислимий нақшлар тасвири.

МАВЗУ №3

Қадимги юнон назарияси. Гипподам.

Юнонистон шаҳарсозлигида асосий уч давр мавжуд: архаика (мил. ав.VIII-VI асрлар); классика (мил. ав.. V-IV асрлар) ва Эллинизм (мил. ав.IV-I асрлар). Полисларнинг майдони турлича бўлган. Масалан: Спарта 8400 км2, Афина 2550 км2 ҳудудни эгаллаган эди. Афина аҳолиси 300 минг кишини ташкил қилган, унинг учдан бир қисми қуллар эди.

Селенунт акрополи композициясида полихромия қўлланилган, тарҳида мунтазамлик мавжуд, шаҳарни Карфаген бир неча марта бузган. Пестум шаҳри, буюк Грецияда жойлашган, шаҳар ўртасида думалоқ бассейн бўлган.

Олимп муқаддасгоҳи Алтис дейилган. мил. ав. 776 йилда дастлабки олимпия ўйинлари ўтказилган, бу жойда асосий ибодатхона Зевсга бағишланган эди. Зевс саждагоҳида ёрқин олов ушлаб туришган, ибодатхона қаршисида «ехо» стоаси бўлган. кейинчалик акора пайдо бўлади, Алтис ёнида 40 минг ўринли стадион бўлган, яқинидаги Алфей дарёси ёқасида ипподром бўлган.

Алтис атрофида гимнасий, палестра булевтерий каби иморатлар бўлган, шаҳарнинг ўзи кичкина эди, Олимпия ўйинларига қуллар киргазилмаган, Алтис архаика даврида тузилган бўлсада, мунтазам эмас, балки эркин тархли қилиб қурилган.

Мил. ав. VII-VI аср денгизчилик, савдо-сотиқ, аҳолининг ўсиши колонизация ривожига олиб келди, дастлабки колонизация маркази Эвбея ороли эди, кейин Коринф, Мегара ва Родос шаҳарлари колонияларини қурдилар, баъзан колонияларнинг ўзлари ҳам ривожланиб, колония туздилар.

Милетликлар 80 колония (янги шаҳарлар) қурдилар, шу жумладан Қора денгизда Истрия, Одесса, Олвия, Феодосия, Пантикапей, Диоскуриада шаҳарларини барпо этдилар. Янги шаҳар учун керакли шартлар қуйидагилар ҳисобланган: кема учун кўрфаз яқинлиги, тоза сув, унумли ер, муҳофаза учун рельеф қулайлиги, шамоллар тарзи, ёмғир сувларининг оқиши учун нишаблик ва бошқалар.

Милетлик Гипподам мил. ав. V асрда ижод этган меъмор ва математикдир. шаҳарсозликдаги мунтазамлилик мил. ав. VII-VI асрларда ҳам маълум эди. Этрусклар ва Финикияликлар ҳам уни ишлатганлар, лекин Гипподам уларни янгича функциялар ва эстетик мазмунда қўллаган. Арасту маълумотига кўра, Гипподам Пирей шаҳри қурилишида қатнашган, у Милетни қайта қурган (А.Геркан бўйича). иккала шаҳарда янги ва умумий хусусиятлардан бири шундан иборатки, уларда зоналар, савдо маркази, жамоат маркази ва икки даҳага ажратилган.

Пирейда Гипподам номли майдон икки бандаргоҳ орасида ташкил этилган, ғарброқда омборхона ва порт ҳудуди мавжуд, даҳалар шимоли-шарқда ва жануби-ғарбда жойлашган, Бошқа иккинчи умумий жиҳати асосий кўча жануби-ғарбдан шимоли-шарққа йўналганлигидан иборат, кварталларнинг нисбатлари Гипподамгача чўзинчоқ эди, кейин эса квадратга яқинлашди, Гипподамга иккиламчи кўчалар эни 3,5 м бўлган. Милетдаги асосий кўча — 7 м, Пирейда —15 м эди демак, мавқейи муҳимроқ кўча эни 2 баробар энлироқ қилиб олинган.

Милет шаҳри маркази икки йўналишда ривожланган: биринчи йўналиш бўйича - гимнасий, стадион, парк жойлашган; иккинчи йўналиш бўйича - савдо ва жамоат марказлари (икки агора, ўртасида булевтерий, фуқаролар қасам ичишлари учун саждагоҳ ва яна гимнасий) жойлашган эди, тахмин бўйича шимолий кварталлар классик даврда қурилган бўлса, жанубийликларнинг қурилиши Эллинизм даврига тўғри келади. Милет катта шаҳар бўлган, аҳолиси 100 минг киши атрофида эди, бу ерда йирик олим ва файласуфлар ижод этган, Пифагор ҳам шу ерга яқин бўлган Самос оролида яшаган.

Бундай мунтазам тизимдаги шаҳарлар «очиқ» зийнатга (кўринишга) эга эди, қўрғон девор шаҳарни беркитиб қўймаган, унинг даҳаларини ҳам, марказини ҳам кенгайтириш ва ривожлантириш имконияти бор эди, шаҳарлар табиат билан боғланган бўлган.

Ривоятларга кўра, Зевс ернинг марказини билиш учун икки кабутарни учирган, учрашган жойини ернинг маркази сифатида белгилаган, махсус тош-омфал шу ерни, яъни ер киндиги — дельфани билдиради деб ҳисоблаган, дельфалилик коҳинлар қайси ерда, қандай ер ўзлаштириш кераклигини башорат қилишган.

Дельфадаги Апполон муқаддасгоҳи, икки тоғ орасида барпо бўлган, асосий кираверишда турли қабила (полис)ларнинг хазинахонаси, устунлар ва ҳайкаллар жойлашган, мазкур эгри йўлдан бош ибодатхонага борилган. Адитонида коҳин аёл сўровларга жавоб берарди, уни ёзиб шеър тарзида сўровчига етказилар эди, мажмуада театр ҳам бор бўлган.

Афина ёрқин шаҳарсозлик намунасидир, Пирейни режалаш учун Милетдан Гипподам чақиртирилади. Фемистокл (мил. ав. 525—460-й.) даврида деворлар, жумладан, узун деворлар қурилди, Афина денгиз иттифоқини тузишда бошчилик қилди, шаҳар Перикл (мил. ав. 443—429-й.) даврида ривож топди, халқ мажлисларида ҳар 20 ёшга тўлган эркин фуқаро қатнашган. Бу бутун аҳолининг 20% эди. Мажлис қатнашчилари 10 фил (раён)дан сайланган, 500 кишидан иборат кенгаш бўлган, Перикл даврида Афина ғарбдан-шарққа 1,5 км га чўзилган эди.

Тепаликлар икки кичиккина дарё оралиғида эди, шаҳар мил. ав. VI асрда қурилган акведикдан сув ичган, бош савдо ва жамоат агораси акропол билан дипилон дарвоза оралиғида эди. Агора атрофида баъзи маълумотларга кўра, чинорлар ўтқазилган эди. Лимна, Мелите, Керамик каби даҳалари бўлган, турар жойлар ёғоч ва хом ғиштдан қурилар эди.

Акропол бир вақтлар қалъа ва ўрда вазифасини ўтаган, узунлиги, тахминан, 300 м, эни 150 м. атрофидадир, ривожи вақтида Афинада Геродот, Эсхил, Софокл, Эвпирид, Фидий, Иктин, Калликрат, Мнесикл каби алломалар ижод этган. Аввалги Гекотомпедон ибодатхонаси вайронага айланган эди, қайта қуриш вақтида Акрополда уч ғоя ўз ифодасини топди: 1 — Юнон оламида Афинанинг эътиборини эътироф этиш; 2 — Аттиканинг иқтисодий ва маданий тараққиётини акс эттириш; 3 - демократик тузумни ифода этиш.

Акрополда диний функция ватанпарварлик билан уйғунлашиб кетган, аввал, Афина Промахос ҳайкали қурилди, кейин — Парфенон ибодатхонаси, Пропиллея ҳамда Ника Аптерос ва Эрехтеён ибодатхоналари қад кўтарди. Парфенон ҳам олимпиядаги Зевс ҳамда Дельфадаги Апполон ибодатхоналари каби умумюнон ибодатхонаси бўлган, у ҳарбий ва фуқаролик шуҳрат ёдгорлиги каби кўринишга эга эди, унда архитектура ва ҳайкалтарошлик чамбарчас боғлиқдир.

Панафинея байрамлари тўрт йилда бир марта ўтказилган, маҳаллий Афинея байрами ҳар йили ўтказилган. Панафинея байрами эса олимпия ўйинлар каби қадимий бўлмай мил. ав.VI аср ўрталарида шаҳар мавқеини кўтариш мақсадида жорий этилган, июл ойининг охирида бир неча кун давом этган, иштирокчилар кечга яқин агорага йиғилган, байрам қўшиқ ва рақс билан бошланган, кейин байрам иштирокчилари Акропол томон юришган. орасида турли маросимлар ўтказилган.

Қуёш чиқиш вақтида тепаликнинг шарқига етилган, қуёш Парфеноннинг селласига бир неча дақиқа кириб Хрисоелефантин ҳайкалини ярқиратган, кейин маросим тепаликнинг жанубий, Дионис театри ва Перикл одеонида (мусиқа биносида) қўшиқ-рақс билан давом этган, куннинг иккинчи ярмисида пропиллея орқали Акрополга чиқилган, маросим Парфеноннинг зофорида акс этилган, унда эътиборли оиладан чиққан қизлар пеплос кўтаришган, улардан кейин оқсоқоллар, бошқа шаҳар элчилари совға кўтариб ўз хизматкорлари билан атлетлар, руҳонийлар, қурбонликка ҳайвонлар етаклашган ҳолатлари тасвирланган, маросим қуёш йўли билан ҳамоҳанг равишда ўтказилган.

Афлотун (мил. ав. 428-348 й.), Арасту (мил. ав. 384-322 й.) полис (шаҳар-давлат) тузилишига оид изланишларга яқин боришди, уларнинг қарашлари бир хил бўлмаган.

Афлотун зодагонлар билан боғлиқ эди, у баён этган ҳикояда Атлантида давлатини подшо ва архонтлар бошқаради, Аллотуннинг идеал шаҳар-давлат тўғрисида фикрлари унинг «давлат» ва «қонунлар» китобларида берилган.

Шаҳар давлатда жамият - 3 табақага бўлинган: давлат бошқарувини бажарадиган файласуфлар, муҳофаза қилувчи навкарлар ва моддий бойлик яратувчи демпурглар (ҳунарманд, деҳқон ва савдогарлар) булардан ташқари, қуллар бор, улар Афлотун наздида «меҳнат қуроллари»дир.

Шаҳар-давлат аҳолисига 12 моли тенг гуруҳ (фил)га бўлинади ва ҳар бири ўз жойига эга, улар 5040 ер бўлинмаларга ажралади, ҳар ер бўлмалари яна иккига бўлинади: бири шаҳар четида, бири мамлакат четида жойлашган бош шаҳар ўртасида Акропол қурилади.

Бош шаҳар теварагида бир хилда тарқалган деҳқончилик ерларининг маркази бўлган 12 қасаба жойланади. шаҳар аҳолиси чамаси 3040 минг киши бўлиши керак. Аҳоли сони доимий бўлиши зарур, кўпайса янги давлат тузилиши зарурати туғилади, ҳоким Клисфен (мил. ав. 510— 509 й.) уруғ қабилага қараб шаҳарни — 4 филга бўлган.

Аттика 10 филга қайта тақсимланган, Аттикани 3 зонага ажратди (Афина, Месагея — ўрта аттика, паралиям — аттика чети) ҳар 10 фил ҳар уч зонада ўз ерига эга эди демак, Афлотун ғоялари ўтиб бўлинган йўл эди, шунга қарамай, уйғониш ва янги замон олимлари кўп маротаба унинг ғояларига мурожаат этишган.

Арасту фикрлари устозиникидан анча фарқ қилган. Афлотунда шаҳар ташқи дунёдан, айниқса, денгиз савдосидан ҳоли бўлиши керак, унинг тушунчаси бўйича, полис ўз ҳожатини ўзи чиқариши лозим, Арастуга кўра эса шаҳарнинг денгиз бўйида жойлашуви ривожнинг гаровидир.

Афлотун шаҳар режасида мунтазамлик ва уйларнинг бирхиллигини маъқул кўрган, Арасту буни ортиқча қаттиқлик деб билади у шундай дейди: «бус-бутун шаҳарни тўғри режали қилиш яхши эмас, шаҳарнинг айрим қисмлари ва маҳалла (квартал)ларигина тўғри режали бўлиши лозим, шундай ҳолатгина шаҳарнинг мудофааси ва кўриниши учун мақбулдир» (сиёсат, VII, 10—11). Арасту бўйича, шаҳарнинг баъзи майдонларини савдо ихтиёрига бериб, уларнинг атрофига базилика, корхона ва суд маҳкамаларини жойлаштириш зарур.

Бошқа — «покиза» майдонларда эса ибодатхона, гимнасий ва бошқа жамоат бинолари қуриш лозим, хуллас, Арасту шаҳри Афлотунникидан эркинроқ ва ҳаётийроқ эди, Арасту тасаввуридаги шаҳарда ўша вақтдаги (мил. ав. IV а.) Афинанинг баъзи хусусиятларини ҳам кўриш мумкин.

Арастунинг классик давридаги эстетик қарашларга якун ясаб, янги — Эллинизм санъатига асос бўлди, Арастунинг эстетик тушунчаларига кўра, гўзаллик мутаносиблик ва тартибдир; уйғунлик — бутуннинг ўз қисмлари билан боғлиқлигидир, бу боғлиқлик ўхшаш бўлган унсурлар нисбат орқали ифодаланади; ўлчов — бутуннинг бошланғич ва бўлинмас бирлигидир, бу қарашлар ўша вақтнинг бадиий муаммоларини фалсафий умумлаштириш натижаси эди.

Шаҳарга оид фикрлар бошқа олимлар томонидан ҳам илгари сурилган, Гиппократ (мил. ав. 460—377 й.) ҳаким (табиб) бўлиб, «ҳаво, сув, жой» деган рисола битган, Фукидид (мил. ав. 460—400 й.) тарихчи эди, у умуман шаҳарлар тарихига ва Афина тарихига оид асарлар ёзган эди.

Антик ёдгорликлар. Қадимги Юнонистон меъморчилиги

Қадимги Милет шаҳри

Қадимги Афина шаҳри ёдгорликлари

Мавзу №4

Эллинизм даври назарияси. Афлотун.

Арасту фикрлари устозиникидан анча фарқ қилган. Афлотунда шаҳар ташқи дунёдан, айниқса, денгиз савдосидан ҳоли бўлиши керак, унинг тушунчаси бўйича, полис ўз ҳожатини ўзи чиқариши лозим. Арастуга кўра эса шаҳарнинг денгиз бўйида жойлашуви ривожнинг гаровидир.

Афлотун шаҳар режасида мунтазамлик ва уйларнинг бирхиллигини маъқул кўрган Арасту буни ортиқча қаттиқлик деб билади у шундай дейди: «бус-бутун шаҳарни тўғри режали қилиш яхши эмас, шаҳарнинг айрим қисмлари ва маҳалла (квартал)ларигина тўғри режали бўлиши лозим.

Шундай ҳолатгина шаҳарнинг мудофааси ва кўриниши учун мақбулдир» (сиёсат, VII, 10—11). Арасту бўйича, шаҳарнинг баъзи майдонларини савдо ихтиёрига бериб, уларнинг атрофига базилика, корхона ва суд маҳкамаларини жойлаштириш зарур бошқа — «покиза» майдонларда эса ибодатхона, гимназий ва бошқа жамоат бинолари қуриш лозим, хуллас, Арасту шаҳри Афлотунникидан эркинроқ ва ҳаётийроқ эди. Арасту тасаввуридаги шаҳарда ўша вақтдаги (мил. ав. IV а.) Афинанинг баъзи хусусиятларини ҳам кўриш мумкин.

Арастунинг классик давридаги эстетик қарашларга якун ясаб, янги — Эллинизм санъатига асос бўлди. Арастунинг эстетик тушунчаларига кўра, гўзаллик мутаносиблик ва тартибдир; уйғунлик — бутуннинг ўз қисмлари билан боғлиқлигидир, бу боғлиқлик ўхшаш бўлган унсурлар нисбат орқали ифодаланади; ўлчов — бутуннинг бошланғич ва бўлинмас бирлигидир бу қарашлар ўша вақтнинг бадиий муаммоларини фалсафий умумлаштириш натижаси эди.

Шаҳарга оид фикрлар бошқа олимлар томонидан ҳам илгари сурилган. Гиппократ (мил. ав. 460—377 й.) ҳаким (табиб) бўлиб, «ҳаво, сув, жой» деган рисола битган. Фукидид (мил. ав. 460—400 й.) тарихчи эди, у умуман шаҳарлар тарихига ва Афина тарихига оид асарлар ёзган эди.

Эллинизм давридаги шаҳарлар назарияси.

Эллинизм маданияти Юнон маданиятининг ташқи ривожи ҳисобланади. Искандар Мақдуний қурилиш учун маблағ ажратган биринчи шаҳар — Приена, у Милетни қамал қилганда, бу шаҳарда турган эди.

Приена деярлик бир вақтда, мил. ав. IV аср ўртасида қурилган. Унда янги, Эллинизм шаҳарсозлик хусусиятлари мавжуд. Бошқа шаҳарлар ўз ҳаёти давомида бир неча қайта тузилади, Приена эса шундайлигича қолган шаҳарга сув тоғдан қувурлар орқали келтирилган. Приена ривожланиши учун захира жойга эга.

Маркази — катта асосий кўча-ғарбий дарвоза кўчаси бўлиб, унинг эни 7,36 м; 2-даражали кўчалар эни 3-4, 4 м бўлган кварталларнинг нисбатлари 3:4 (35,4х47,2 м). Агора тилла нисбатда (олтин кесма)да қурилган, бошқа жойларда ҳам бу нисбат ишлатилган, уйлар асосан 2 хилда: кичик ва каттароқ, баъзан уй орқасида боғ бўлган.

Жамоат марказлари 3 сатҳда жойлашган. 1 — пастдаги марказ; қуйи гимназий ва стадиондан (Меандра дарёсидан 30 м баландликдан) иборат. 2 — ўртадаги марказ; биринчисидан 43 м юқоридаги асосий жамоат маркази ва саждагоҳи; улардан шимолда муқаддас стоа, экклесиастерий, пританейдан ташкил топган. 3 — юқоридаги марказ; дарёдан 90 м баландликда бўлиб, ундаги ибодатхонани архитектор Пифей қурилганлиги тўғрисида пронаосда ёзилган битик мавжуд.

Ибодатхона Агорадан пастда, бурчакда қурилган, яна юқорида юқори гимназий, Акропол бўлган яна юқоридаги сатҳ ибодатхонасиз эди ва ундан кузатиш майдони сифатида фойдаланилган.Приенанинг шаҳарсозлик аҳамияти шундан иборатки, у мунтазам режада қурилган, турли баландликдаги биноларни мажмуа (ансамбллар)га, боғлаган.

Миср Искандаргача форслар қўлида бўлди. Жаҳонда 70 дан ортиқ Искандариялар бор. Энг йириги Миср Искандарияси (мил. ав. 331-йилда барпо бўлган) эди. Фарос оролида қадимиятнинг етти мўжизаларидан бири маёқ (мил. ав.III аср) қурилган бўлиб, унинг баландлиги 150 м эди. Шаҳарни архитектор Дейнокиат режалаган эди кутубхона Мусеён номли бинода жойлашган эди. Ўртада форум бўлган боғлар барпо этилган эди. Панеён паркининг ўртасидаги сунъий тепалигида ибодатхона бўлган. Асосий кўчанинг эни 30 м бўлиб, колоннадаси бор эди. Шаҳарнинг узунлиги 7 км бўлган сўнгги Эллинизм даврида Искандария Рим билан аҳолиси бўйича деярлик тенг эди.

Искандар Ўрта Осиёдан кейин Ҳиндистонга юриш қилган, вафотидан сўнг империя Македония, Птоломейлар, Салавкийлар, Юнон-бақтра ва Пергам подшолигига ажралди. Птоломей ҳам 75 та янги шаҳар қурган. Энг йириги Птоломаида (Мисрда, Искандариядан кейин 2-ўринда) эди. Птоломей, асосан, Мисрни эгаллаган эди. Искандардан кейинги даврларда давлатларнинг энг каттаси Салавкийлар давлати бўлган у ўрта Ер денгизидан Ҳиндистонгача тузилган эди.

Дура-Европос шаҳрининг аҳолиси юнон, македонлар бўлишган. фрот дарёсининг лабида эди. Шаҳарнинг йўналиши диогонал бўйича бўлиб, аввалги йўналиш анъанасини такрорлайди. 3 дарвозаси бўлган, қалъаси шимоли-шарқда жойлашган эди. Кварталларнинг томонлари 70,5х35,2 м ўлчамларга эга бўлган. Дамашқда ҳам кварталлар томонларининг нисбатлари 1:2 бўлган.

Пергам шаҳри мил. ав. III асрда Атталла даврида жуда ривожланди унинг тархида мунтазамлик йўқ. Икки — юқори ва қуйи агораси мавжуд. Гимназий уч сатҳда, ўрта баландликда, тепада акропол жойлашган асосий йўл жанубий дарвозадан бошланади ва Акрополга олиб боради Акрополда Троянон, Алина ибодатхоналари, кутубхона, сарой бўлган акрополдаги кутубхона катталиги жиҳатидан Искандарияникидан катта эди. Иъcргамда акропол бир-бири билан боғлиқ бўлган елпиғичсимон ансамбллардан иборат паст-баландлиги уларни бирлаштирди Акрополнинг ғарбий тарзи 27 км наридаги денгиздан яхши кўринган. Рим даврида қурилган троян ибодатхонаси мувозанатни бузди. Пергам юнон шаҳарсозлигининг юксак намунасидир.

Ассос шаҳри Пергамдан шимолда жойлашган. Акрополи бешинчи террасадан ўрин олган. узунлиги 120 м эди, ғарбда ибодатхона, шарқда булевтарий қурилган эди. Ибодатхонани савдо майдонида жойлашиши Эллинизм шаҳарсозлигида янгилик бўлган, майдоннинг қисқа томонидан жойлашиши ҳам Рим республикасига оид усулдир.

Эллинизм шаҳарсозлигининг аҳамияти қуйидагилардан иборат:

- майдонларни бадиян ташкил этиш (устунлар қатори, портик перистел ва бошқалардан ишлаб чиқилди);

-турли сатҳлардаги ансамбллар тузиш муаммолари ҳал этилди;

- ободонлаштириш юқори даражада кўтарилди (шу билан бирга бой ва камбағалларнинг уйлари орасида кескин фарқ бўлган);

Миср Эллинизми. Эрамиздан аввалги 332 йилда Македониялик Искандар армияси Мисрга кириб келди. Эрон хукмдорлигидан азоб чеккан Мисрликлар Искандар қўшинларига ҳеч қандай қаршилик кўрсатмадилар аксинча, Миср коҳинлари Искандарни қўллаб-қувватладилар ва уни Амоннинг меҳрибон фарзанди Ре деб эълон килдилар. Искандар Мисрнинг Нил делътасида янги шаҳар барпо этди унинг номи Александрия деб аталган.

Бу шаҳар мунтазам режага эга билган IV асрнинг охирида Александрия Юнон шарқ дунёсининг энг йирик савдо ва маданият марказларидан бирига айланди. Катта қурилиш Мисрда Искандар вафотидан сўнг унинг ворислари Македонияликлар сулолаларининг шоҳлари Птломейлар вақтида олиб борилди истило этилган ерларда ўз ҳокимиятини мустаҳкамлаш мақсадида Птломейлар Миср ҳудоларини ҳурматлаганлар ва улар шарафи учун ибодатхоналар қурдирганлар.

Ибодатхоналар архитектурасида эса қадимги санъат анъаналарини қайта тиклаганлар. Миср Эллинизми даври архитектурасининг энг ёрқин намунаси бу Эдфудаги Гора ибодатхонасидир, унинг барча хоналари пилон, очиқ ҳовли, кириш ва гипостиль заллари, муқаддас ва сиғиниш хоналари худди янги подшолик ибодатхоналаридаги каби симметрик равишда бир чизиққа жойлашган.

Эрамиздан аввалги 122 йилда Птолемей IX гипостиль зал олдига катта 18 устунли, деворлари релъефлар билан безатилган кириш зали қурдирган. Ўз навбатида унинг ворислари: Птолемей X, XI ва XII лар ибодатхона атрофини ташқи девор билан ўраб, кириш зали олдида очиқ ҳовли ва пилон яратганлар, натижада очиқ ҳовли деворлари билан ибодатхона деворлари орасида бемалол ҳаракат қилиш мумкин билган йўлак вужудга келган.

Бошқача қилиб айтганда Гора ибодатхонаси гўё атрофи девор билан ўралган очиқ ҳовли ичида шакллангандек туюлади, шубҳасиз, бундай эркин ва аниқ композицион ечим Миср Эллинизмининг ўзига хос ҳусусиятларидан биридир. Дарҳақиқат ҳовлининг олдидаги пилон жуда салмоқлидир унинг баландлиги 35 метр, эни эса 76 метрга тенг маълумки, янги подшолик вақтиданоқ пилонларнинг сиртларини релъефли композициялар билан тўлдириш одат эди.

Эллинизм даврида бу релъефлар янада каттароқ маъно кашф этади. Эллинизмдаги барча релъефлар изларининг ана шу ҳусусиятлари билан ажралиб туради. Эдфудаги Гора ибодатхонаси композицияларидаги мавжуд бўлган бу нафислик бизни завқлантиради. Эдфудаги Гора ибодатхонасининг Миср Эллинизмида машҳурлиги бежиз эмас, албатта, у кўпроқ тўсиқ деворнинг ички сиртига битилган муҳим ёзуви билан танилган.

Миср Эллинизми санъатда ҳақиқатан ҳам эски шаклларни янгича талқин эта олган моҳир архитекторлари билан ҳарактерланади. Буни Дендердаги Гатор ибодатхонаси мисолида ҳам кўришимиз мумкин. Ибодатхонанинг деворларига ўйилган ёзувларга қараганда, Гаторга асос қилиб, ҳуфу эҳроми олинган.

Ибодатхонанинг қурилиш вақти узоқ олиб борилган бўлса ҳам Шамунда ҳовли билан пилон қурилмай қолган, кириш залида 24 та устун бор, устунларнинг муқарнаслари худо-сигирнинг боши Гатор шаклида тасвирланган. Гатор бошли капителлар янги подшолик даврида ҳам Дейр-ель-Баҳрида малика Хатшепсутнинг ибодатхонасидаги устунларда мавжуд бўлган, унда Гатор боши капителнинг икки қарама - қарши томонига ўйиб ишланган эди.

Дендердаги Гатор ибодатхонасида эса капителларнинг тўртала томони ҳам Гатор боши билан безатилган, шунинг учун устунлар яхлит кўринишга эга. Дендердаги Гатор ибодатхонаси ҳақиқатан ҳам Миср Эллинизмининг энг машҳур биноларидан бири бўлган. Миср Эллинизми дунёсида маълум бўлган ёдгорликлардан яна бири Ком-Омбо ибодатхонасидир.

Ундаги асосий ҳусусиятлардан бири шуки, битта бинонинг ичига иккита мустақил ибодатхона жойлашган шунга кўра, бино иккита параллел қисмларга бўлинган: ўнг томондаги жанубий қисми, муқаддас ҳайвон ҳисобланган тимсоҳ кўринишидаги худо Собекка, шимолий чап қисми эса Гора ҳудосига бағишланган ҳар бир қисм учун сиғиниш жойи ва уларга пилон дарвозаларидан бошлаб алоҳида йўл олиб боради.

Миср Эллинизмининг энг машҳур ёдгорликларидан яна бири Фили оролидаги Исида ибодатхонасидир. Бу Мисрнинг жанубий чегарасида, улуғ дарё сувлари билан ўралган чакалакзорда бир-бирига аниқ мосланган тошлардан қурилган ва ҳушбичим устунлару, чиройли релъефлар билан жиҳозланган ажойиб бинодир.

Ибодатхона пилонларидаги релъефлар айниқса пилоннинг ички ҳовли томонга қараган деворларига ўйиб ишланган маъбуда Исиданинг суратлари, ўзининг ғоят гўзаллиги билан ажралиб туради, бу қунт билан ишланган ва жилваларга чўмган шакллар санъатининг кейинги даври ривожланишидан дарак беради.

Хулоса қилиб айтганда, Миср меъморчилигида Карнак қандай рол ўйнаган бўлса, Фили ороли меъморчилиги ҳам Рим-Миср Эллинизми даврида худди шундай рол ўйнаган, деярлик ҳар бир ҳукмдор оролда нимадир қурган ва эрамиз бошларида улар архитектура музейларига айланган.

Ниҳоят эрамизнинг 30 йилларига келиб, Миср Рим империяси вилоятларидан бирига айланди, чунки Рим императори Октавиан Птолемейларнинг сўнгги қироличаси Клеопатра устидан ғалаба қозониб, ҳукмдорликни узил - кесил ўз фойдасига ҳал қилганди, сўнгра ҳристиан дини вужудга келди шу туфайли Мисрдаги қадимги тил ва дин унутилди.

Эрамизнинг VII асрига келиб, араб мусулмонлари мамлакатни забт этдилар ва у ерда ўрнашиб олдилар. Ана шу вақтдан бошлаб Миср тарихи, маданияти санъати ва меъморчилигида янги бурилишлар бошланди. Бу қарийиб 13 асрлик даврни из ичига олади.

Афлотун (мил. ав. 428-348 й.), Арасту (мил. ав. 384-322 й.) полис (шаҳар-давлат) тузилишига оид изланишларга якун беришди уларнинг қарашлари бир хил бўлмаган.

Афлотун зодагонлар билан боғлиқ эди, у баён этган ҳикояда Атлантида давлатини подшо ва архонтлар бошқаради. Афлотуннинг идеал шаҳар-давлат тўғрисида фикрлари унинг «давлат» ва «қонунлар» китобларида берилган, шаҳар-давлатда, жамият уч табақага бўлинган: давлат бошқарувини бажарадиган файласуфлар, муҳофаза қилувчи навкарлар ва моддий бойлик яратувчи демпурглар (ҳунарманд, деҳқон ва савдогарлар) булардан ташқари, қуллар бор улар Афлотун наздида «меҳнат қуроллари»дир.

Шаҳар давлат аҳолиси 12 моли тенг гуруҳ (фил)га бўлинади ва ҳар бири ўз жойига эга. Улар 5040 ер бўлинмаларга ажралади, ҳар ер бўлмалари яна иккига бўлинади: бири шаҳар четида, бири мамлакат четида жойлашган, бош шаҳар ўртасида Акропол қурилади.

Бош шаҳар теварагида бир хилда тарқалган деҳқончилик ерларининг маркази бўлган 12 касаба жойланади, шаҳар аҳолиси чамаси 3040 минг киши бўлиши керак аҳоли сони доимий бўлиши зарур, кўпайса янги давлат тузилиши зарурати туғилади.

Ҳоким Клисфен (мил. ав. 510— 509 й.) уруғ қабилага қараб шаҳарни — 4 филга бўлган, Аттика 10 филга қайта тақсимланган. Аттикани уч зонага ажратди (Афина, Месагея — ўрта Аттика, Паралиям — Аттика чети), ҳар 10 фил ҳар уч зонада ўз ерига эга эди, демак, Афлотун ғоялари ўтиб бўлинган йўл эди шунга қарамай, уйғониш ва янги замон олимлари кўп маротаба унинг ғояларига мурожаат этишган.

Арасту фикрлари устозиникидан анча фарқ қилган. Афлотунда шаҳар ташқи дунёдан, айниқса, денгиз савдосидан ҳоли бўлиши керак унинг тушунчаси бўйича, полис ўз ҳожатини ўзи чиқариши лозим. Арастуга кўра эса шаҳарнинг денгиз бўйида жойлашуви ривожнинг гаровидир. Афлотун шаҳар режасида мунтазамлик ва уйларнинг бирхиллигини маъқул кўрган. Арасту буни ортиқча қаттиқлик деб билади у шундай дейди: «бус-бутун шаҳарни тўғри режали қилиш яхши эмас.

Шаҳарнинг айрим қисмлари ва маҳалла (квартал)ларигина тўғри режали бўлиши лозим шундай ҳолатгина шаҳарнинг мудофааси ва кўриниши учун мақбулдир» (сиёсат, VII, 10—11). Арасту бўйича, шаҳарнинг баъзи майдонларини савдо ихтиёрига бериб, уларнинг атрофига базилика, корхона ва суд маҳкамаларини жойлаштириш зарур бошқа — «покиза» майдонларда эса ибодатхона, гимназий ва бошқа жамоат бинолари қуриш лозим, хуллас, Арасту шаҳри Афлотунникидан эркинроқ ва ҳаётийроқ эди.

Арасту тасаввуридаги шаҳарда ўша вақтдаги (мил. ав. IV а.) Афинанинг баъзи хусусиятларини ҳам кўриш мумкин. Арастунинг классик давридаги эстетик қарашлари, янги — Эллинизм санъатига асос бўлди. Арастунинг эстетик тушунчаларига кўра, гўзаллик мутаносиблик ва тартибдир; уйғунлик — бутуннинг ўз қисмлари билан боғлиқлигидир, бу боғлиқлик ўхшаш бўлган унсурлар нисбат орқали ифодаланади; ўлчов — бутуннинг бошланғич ва бўлинмас бирлигидир, бу қарашлар ўша вақтнинг бадиий муаммоларини фалсафий умумлаштириш натижаси эди.

Шаҳарга оид фикрлар бошқа олимлар томонидан ҳам илгари сурилган. Гиппократ (мил. ав. 460—377 й.) ҳаким (табиб) бўлиб, «ҳаво, сув, жой» деган рисола битган. Фукидид (мил. ав. 460—400 й.) тарихчи эди. У умуман шаҳарлар тарихига ва Афина тарихига оид асарлар ёзган эди.

мм

Саволлар

1. Қадимги подшолик даврида пирамидалар архитектураси қандай ривожланиш босқичларини ўтди?

2. Ўрта подшолик меъморлигида қандай типдаги ибодатхоналар шаклланди?

3. Янги подшолик даври ибодатҳоналари тузилиши қандай? Амон Ра ибодатҳоналари мажмуалари тўғрисида гапириб беринг.

4. Сўнгги подшолик даври меъморлигидаги сарой ибодатхоналарнинг хусусиятлари нималардан иборат?

5. Эллинизм даври меъморлигидаги Юнон меъморлиги таъсири нималарда намоён бўлади?

6. Қадимги Миср архитектурасининг аҳамияти нималарда?

Мавзу №5

Қадимги Рим назарияси. Витрувий.

Витрувий - Рим меъмори ва 1-асрнинг иккинчи ярми муҳандиси милоддан аввалги эрамизда, унинг қадимги дунё меъморчилигига қўшган ҳиссасини қадрламай бўлмайди, "архитектура бўйича ўнта китоб"нинг муаллифи сифатида танилган - Қадимий архитектура трактатасининг тўлиқ қадимийлиги. Витрувий ўзининг рисоласида шаҳарсозлик, муҳандислик, техник ва бадиий масалаларни кўриб чиқди, Эллинистик Юнонистон ва Рим меъморчилиги томонидан олинган назарий ва амалий тажрибаларни умумлаштирди.

Бугунги кунда ушбу адабий ёдгорлик деярли амалий аҳамиятини йўқотганга ўхшайди. Витрувий даврида техника анча содда эди ва атрофдаги дунё ҳақидаги билим баъзан хато бўлади - шунинг учун одамлар ерни оламнинг маркази деб ўйлашди ва қуёш бошқа сайёралар сингари ер атрофида айланади, аммо, агар Рим империяси эришган амалий натижаларга қарасангиз, ҳатто бундай нотўғри ғоялар ва ибтидоий техникада ҳам, қадимги илмий қарашда, одамлар вақт ўтиши билан машиналарга жуда кўп таяниб ва ўзларининг онгига таяниб йўқолган нарса борлигини тан олиши керак.

Қадимги меъморларнинг амалий донолиги ва маданияти бугунги кунда ҳам моддий, ҳам интеллектуал ютуқларда ҳайрат ва ҳайратга сазовор бўлган цивилизация яратишга имкон берди.

Витрувий томонидан архитектуранинг техник, функционал ва эстетик жиҳатларининг бирлиги, иншоотларнинг "кучлилик, фойдалилик ва гўзаллик" талаблари тўғрисидаги ғоялари катта аҳамиятга эга. Витрувийнинг фикрига кўра, меъмор нафақат техник фанларга, балки фалсафа ва санъатга ҳам ишониши керак эди, бу ғалати туюлиши мумкин, аммо кўплаб замонавий архитекторлар ўзларининг ғояларини фалсафий асослашга мурожаат қиладилар.

Витрувий ҳаёти давомида машҳурлик ва эътирофга эга бўлмаган бироқ, кейинчалик унинг асарлари муҳим рол ўйнади. Ўрта асрларда деярли унутилган, XV асрдан бошлаб Витрувий ҳақидаги рисола, синчқовлик билан ўрганилган ва кўплаб тилларга таржима қилинган ва 17-18 асрларда катта рол ўйнаган, меъморий буюртмаларнинг каноник шаклларини ишлаб чиқишда катта рол ўйнайди.

Витрувий биринчи бўлиб меъморчилик тамойилларини баён қилди улардан олтитаси бор эди: тизимлилик, тартибга солиш, мутаносиблик, симметрия, безатиш, рентабеллик.

Витрувийнинг қарашлари коинот ва одамнинг тузилишидаги сонли қонуниятлар ва мутаносиб муносабатларнинг универсал объектив аҳамияти ғоясига асосланиб, бунда биноларни қуришда ҳам, машиналарни қуришда ҳам қўлланилиши керак эди.

Витрувийнинг таржимаи ҳоли

Марк Витрувий Поллион (лотин Маркус Витрувий Поллио; милоддан аввалги I аср) - Рим меъмори ва механикаси, энциклопедик олим ҳозирги вақтда Антик даврнинг буюк меъмори Витрувийнинг фамилияси аниқ маълум. "Марк" номи ва "Поллион" лақаби мумкин, чунки Витрувийнинг асарлари кўпгина биографик маълумотларнинг манбаи ҳисобланади ишонч билан шуни айтиш мумкинки, у милоддан аввалги I асрнинг иккинчи ярмида яшаган ва ишлаган тахминларга кўра, эркин Рим фуқароси сифатида туғилган ва меъморчилик маълумотига эга бўлган. Юлий Цезар даврида, фуқаролар уруши даврида у ҳарбий транспорт воситаларини қуришда қатнашган кейинчалик ҳарбий муҳандис сифатида у мустақил равишда баллистик ва бошқа қамал қуролларини ишлаб чиқиш ва яратиш билан шуғулланган.

Амалиётчидан кўра кўпроқ назариётчи, у бир нечта лойиҳаларни амалга оширган, шулардан энг муҳимлари фано базилика ва Рим акведукининг қурилиши, меъморнинг ҳаётидан кам нарса маълум, ҳатто унинг исми шартли равишда белгиланади, унинг рисоласининг қўлёзма нусхаларида ва қадимги муаллифларда фақат Витрувийнинг умумий номи сақланиб қолган; оила исми - Поллион - камроқ ишончли ҳисобланади; шахсий исми - марк - бу уйғониш даври назариётчиларининг фақат тахминидир.

У Римда яшаган, эҳтимол Помпей ва Юлий Цезар армияларида ҳарбий муҳандис бўлиб хизмат қилган ва Октавиан Август томонидан муҳандислик муҳандиси бўлиб ишлаган. Юнон тилини билиш унга қурилиш ва муҳандислик, шу жумладан ҳарбий техникага оид адабиётлардан фойдаланишга имкон берди. Витрувийнинг ўзи Адриатикадаги фано колониясидаги катта базиликани қурмаганлигини айтади.

Кекса одам сифатида камтар бир меъмор Августдан (синглиси Октавия орқали) нафақани олди ва бу унга асрлар давомида сақланиб қолган "архитектура тўғрисида ўнта китоб" рисоласини ёзишга имкон берди.

Витрувийнинг бутун ҳаёти "унинг меъморчилик тўғрисида пухта ўйланган иншосини" яратишга тайёрланар эди, чунки "меъмор фани кўплаб билим ва турли маълумотларга асосланган, бу фан амалиёт ва назария асосида шаклланган”. Витрувийнинг ишида шаҳарсозлик, муҳандислик, техник ва бадиий масалалар кўриб чиқилади, Эллинистик Юнонистон ва Рим томонидан тўпланган назарий ва амалий тажрибалар умумлаштирилади.

Витрувийдан қадимги Рим меъморчилиги қоидалари

Архитектура бўйича энг қадимги китоблардан бири Рим меъмори Витрувий қаламига тегишли бўлиб, милоддан аввалги I асрнинг биринчи ярмида ёзилган, "архитектура бўйича 10 та китоб" - бу қадимги Римнинг шаҳарсозлик ва маданиятининг энциклопедияси муаллиф архитектура ҳақидаги нотўғри маълумотларни тизимлаштиради, ўз маълумотларини ва сақланмаган кўплаб Юнон манбаларини тўплайди.

Китоб - бу қурилиш ва механика бўйича сақланиб қолган антик асарлар, Витрувий уни кўп йиллар давомида, эҳтимол милоддан аввалги 33 йилгача ёзган, тахминан 25-23 йил нашр этилган, милоддан аввалги рисоланинг алоҳида китоблари: I - меъморнинг билим ва кўникмалар соҳаси, шаҳарсозлик; II. - қурилиш материаллари, уларнинг хусусиятлари ва қўлланилиши; III ва IV - ибодатхоналарни қуриш тамойиллари, уларнинг меъморчилиги ва нисбатлари; V - жамоат биноларини, шу жумладан базиликани, ванналарни, театрларни лойиҳалаш; VI - хусусий қурилиш тамойиллари; VII - ички безатиш; VIII - сув таъминоти тизимларини қуриш; IX - геометрия, метрология, астрономия; X - урушда ва тинч ҳаётда ишлатиладиган машиналар.

Ҳар бир китоб алоҳида бир бутун бўлиб, аввалги китобларнинг мазмунини ва келажак китобларнинг мазмунини белгилайдиган муқаддимадан иборат, матнда муаллиф томонидан жойлаштирилган чизмалар, режалар ва расмлар сақланмаган, бу кўп ҳолларда уни тушунишни қийинлаштиради.

Ушбу китоб жорий этган ҳар қандай муаммони ҳал қилишда ақлдан фойдаланиш фани, асрлар ошганига қарамай, долзарб бўлиб қолмоқда, ушбу прагматик фалсафа Витрувий етакчилигидаги оддий тамойиллар ва афсоналарда ифодаланган, бу ўз ишини нафақат замондошларига, балки авлодларга ҳам мурожаат қилади.

Меъморнинг шахсияти Витрувийдаги архитектура меъморнинг шахсиятидан бошланади. Витрувийнинг меъморга қўядиган талаблари чиндан ҳам ҳайратланарли, айниқса у мутахассис бўлиши керак бўлган фанларнинг рўйхати айниқса таъсирли. Витрувий меъмор географияни, иқлимни, одамларни тушуниши керак, у нафақат иқтидорли, балки меҳнатсевар, илмга чанқоқ бўлиши кераклигини таъкидлайди, чунки илмсиз иқтидор ҳам, илмсиз илм ҳам мукаммал рассомни яратишга қодир эмас.

У "баркамол инсон, моҳир чизмачи, геометрияни ўрганиши, тарихни ҳар томонлама билиши, файласуфларни диққат билан тинглаши, мусиқа билан танишиши, тиббиёт ҳақида тушунчага эга бўлиши, ҳуқуқшуносларнинг қарорларини билиши, астрономия ва самовий қонунларни билиши керак," ва бу барча билимлар амалий аҳамиятга эга ва шунчаки ҳар қандай мавзу бўйича суҳбатлар ўтказиш имкониятига эга эмаслиги учун керак аммо иккинчиси фойдали бўлиши мумкин, масалан, архитектор мижоз билан алоқа қилиш керак бўлганда.

Витрувий бундай ҳикоя билан билим ва доноликнинг қадр-қимматини намойиш этади. "Сократнинг издоши, файласуф Аристипп кема ҳалокатидан кейин Родос оролининг соҳилига ташланганида, у ерда чизилган геометрик шаклларни пайқади, деди у шерикларига қараб:" кўз юмманг! мен одамларнинг изларини кўрмоқдаман " бу сўзлар билан у шаҳарга кетди.

Родос тўғридан-тўғри гимназия залига борди, у ерда фалсафий мулоҳазалари учун унга нафақат ўзи, балки унинг ёнида бўлганлар учун ҳам совғалар топширилди, шунингдек кийим-кечак ва ҳаёт эҳтиёжларини қондириш учун зарур бўлган барча нарсалар билан таъминланди, дўстлари ўз ватанларига қайтмоқчи бўлиб, уйдан бирор нарсани топширишни хоҳлайсизми, деб сўрашганда, у уларга қуйидагини айтишни буюрди: "биз болаларни шундай мол-мулк билан таъминлашимиз керак ва йўлда уларга улар билан нима бўлишини ҳам беришимиз керак, архитектурадаги нисбатлар инсон танасининг нисбатларига мос келади.

Витрувий дарҳол техник маълумотларга қўшимча равишда, меъморнинг туғма сифати янада муҳимлигини аниқлайди, "гап шундаки, кўз ҳар доим ҳам тўғри таассуротни бермайди, лекин кўпинча ўз фикрларида одамни алдайди, масалан, манзарада, устуннинг ён томонларида, мутулаларни йўқ қилишда ва ҳайкалларнинг шакллари бир-бирига ўхшаб кўринади, гарчи расмнинг ўзи мутлақо текис бўлса ҳам.

Шунга ўхшаб, сув остидаги кеманинг эшкаклари текис бўлса ҳам, улар кўзга сингиб кетган ва уларнинг қисмлари сув юзасига тегадиган жойгача, улар тўғри бўлиб кўринади, аммо улар сувга чўмган жойларида, табиий муҳитдан сувнинг юзасига қадар шаффоф ва кам учрайдиган суюқлик тасвирларини таналаридан чиқариб ташлаш; ва у ерда ҳаракатланаётган бу тасвирлар эшкаклар сингари кўринишда кўзга таъсир қилади, шундай қилиб, агар ҳақиқат сохта бўлиб туюлиши мумкин ва баъзи нарсалар ҳақиқатдан кўра бошқача кўринадиган бўлса, шубҳасиз, минтақанинг табиий шароитларига кўра ёки керак бўлганда баъзи қисқартиришлар ёки қўшимчалар киритилиши керак, аммо исташ учун ҳеч нарса қолмайди, бу биноларда, ва бунга фақат билим билан эмас, балки туғма ақл билан эришилади ".

Витрувий даврида меъморнинг ҳал қилувчи ролини бундай афсона билан баҳоласа бўлади. Родослик меъмор Диогнет бор эди, у ҳар йили ўзининг ажойиб санъати учун давлат хазинасидан фахрий маош оларди, ўша пайтда Араддан келган Каллиус исмли бир меъмор Родосга келиб, маъруза ўқиди ва унинг устига айланадиган кран ўрнатилган деворнинг намунасини кўрсатди.

Қалъаларга яқинлашиб, гепеполни ("шаҳарни бузадиган" машинани) тортиб олди ва уни деворнинг ён томонига судраб борди. Родияликлар ушбу моделни кўриб завқланиб, Диогнетдан унга тайинланган йиллик техник хизматни олиб, топширишди бу шараф Cуллен бу орада, Родосга юриш тайёрлаб, руҳи сабр-бардоши учун Полиоркет деб аталган шоҳ Димитрий машҳур Афиналик архитектор Эпимахни ўзи билан бирга олиб кетди у геполни энг катта харажат, тиришқоқлик ва зўр меҳнат билан қурди, унинг баландлиги бир юз ўттиз беш фут (тахминан 40 м) ва кенглиги олтмиш фут эди.

У уч юз олтмиш фунт оғирликдаги баллист тошнинг зарбасини бардошли бўлиши учун уни жун ва нам тери билан ҳимоя қилди ва машинанинг ўзи уч юз олтмиш минг фунт оғирликда эди. Родияликлар Каллиядан ушбу ҳелеполга қарши машина ясашни талаб қилганларида, унинг ваъдасига биноан, девор ичида уни олиб юриш, бу мумкин эмаслигини айтди.

Баъзи моделларга кўра, кичик ўлчамларда бажарилиши катта ҳажмдаги каби бажариб бўлмайдиганлигини кўриш мумкин шу сабабли, Родияликлар, худди шу ҳисобда хато қилганда, Диогнетга ноҳақ ҳақорат қилишди ва кейин, душманлар ўжарлик билан уларни қамал қилишаётганини, шаҳарни олишга тайёр бўлган бир машинанинг тайёрланишини, қуллик ва давлатнинг қулаши таҳдид қилинаётганини кўриб, Диогнетуснинг оёқларига йиқилиб, ўз ватанига ёрдам беришини сўрашди.

У дастлаб буни қилишдан бош тортди, лекин руҳонийлар билан бирга ибодат қилиш учун олижаноб қизлар ва йигитлар келишганидан сўнг, агар у ушбу машинани қўлга киритишга муваффақ бўлса, бу унга тегишли бўлади, деб ваъда берди, бу қабул қилингач, у машина кетиши керак бўлган жойни девор билан ёриб ўтиб, барча фуқароларга алоҳида-алоҳида, деворни бу ёриққа ва ундан чиқадиган зовурларга тўкиб ташлашни, ҳамма учун қанча сув, канализация ва нишабни топишни буюрди.

Кечаси у ерга кўп сув, ичимли ва канализация сувлари қуйилгандан сўнг, эртаси куни, гелепол деворга яқинлашгунча, у ҳосил бўлган ҳўл ҳовузда қолиб кетган ва уни олдинга ҳам, орқага ҳам силжитиш мумкин эмас эди. Шунинг учун Димитрий Диогнетнинг донолигидан хижолат бўлганини билиб, ўз флоти билан жўнади.

Кейин Диогнетнинг маҳорати билан озод бўлган Родияликлар унга умумхалқ миннатдорчилигини олиб келдилар ва уни ҳар хил шараф ва мукофотлар билан таъминладилар. Диогнет бу гепеполни шаҳарга олиб кириб, майдонга қўйди ва устига ёзиб қўйди: "Диогнет бу совғани ҳарбий ўлжалардан одамларга бағишлайди". шундай қилиб, мудофаа бизнесида сиз нафақат автомобиллар билан, балки асосан донолик билан ҳам захиралашингиз керак. "

Шаҳарни қандай қуриш керак

Меъморнинг асосий вазифаси шаҳарларни қуришдир ва шаҳар бир жойдан бошланади ва сиз бу жойни табиий шароитларга мувофиқ тўғри танлаш имкониятига эга бўлишингиз керак.

Шундай қилиб, мен эски қоидани яна эсга олишимиз керак деб ўйлайман, айнан: ота-боболаримиз шаҳарларда ёки ҳарбий постларда қурилиш пайтида қўйларни қурбон қилиб, бу ерда қўйларни боқиб, жигарларини текшириб кўришган ва агар улар биринчи марта мавимси ва касал бўлиб қолган бўлса, улар чорва моллари қийналаётганини билиш учун бошқаларни қурбон қилишган.

Касалликдан ёки ёмон яйловдан қайта-қайта кузатувлардан сўнг, улар ҳайвоннинг жигари соғлом эканлигига ва сув ва яйловдан азият чекаётганига ишонч ҳосил қилиб, у ерда истеҳкомлар қурдилар.

Агар улар беморнинг жигарини топиб олишган бўлса, унда улар ушбу ҳудуддан келиб чиқадиган сув ва озиқ-овқат одамларга зарарли бўлади, деган хулосага келишди ва шунинг учун уни ташлаб, биринчи навбатда соғлом яшаш шароитларини кўзлаб бошқа ҳудудларга ўтишади. "

Соғлом атроф-муҳит билан бир қаторда, табиатдан келиб чиқадиган жой иқтисодиёти ҳам муҳимдир бу яна бир ибратли ҳикоя меъмор Динократ ўз режалари ва маҳоратига таяниб, Александрнинг тахтига, Македониядан штаб-квартирага йўл олди. У ўз ватанидан дўстлари ва қариндошларидан катта қўмондонлар ва зодагонларга уларга мурожаат қилишни осонлаштириш учун хатларни олиб борди, уларни мулойимлик билан қабул қилиб, уларни имкон қадар тезроқ Искандар билан таништиришларини илтимос қилишди ва улар унга буни ваъда қилишди, лекин иккиланиб, имкониятни кутишди ... шунда Динократ унинг калтакланганини сезиб, ўзи учун ёрдам беришга қарор қилди ва у баланд бўйли эди, гўзаллик жуда ҳам ажойиб ва уни кўрган қаршисида.

Шундай қилиб, ушбу табиий маълумотларга таяниб, у меҳмонхонада ювиниб, мой суртди, бошига терак гулчамбарини қўйди, чап елкасига шер терисини ташлади ва ўнг қўлида таёқ тутиб, суд ишини кўриб чиқаётган қирол суди олдида пайдо бўлди.

Витрувий архитектуранинг олтита асосий тамойилларини тавсифлаб берган:

1. Ординатио (систематиклик, тартиб, ) - архитектуранинг умумий тамойиллари, ҳажмни шакллантириш асослари (квантлар), нисбатлар асослари, томонлар нисбати асослари (модул), мана Витрувийнинг машҳур учлиги: меъморчилик шарт бўлган учта фазилат: фирмиталар (структуравий қувват), утилиталар (яхши), венусталар (гўзаллик).

2. Диспозицион (жойлашуви, базаси) - космосни ташкил этиш асосларини, лойиҳа асосларини ва уларни учта асосий расмларда намойиш қилишни тавсифлайди: ичнография (қават режаси), ортография (чизма) ва скенография (истиқболли кўриниш).

3. Эуритмиа - чиройли нисбатларни белгилайди, композиция ўрганилади.

4. Симметрия - кучли тоифадаги антропоморфизм ушбу тоифада яширинган. инсон танасининг қисмларига (бурун, бош) асосланган модул таъкидланган.

5. Декор - бу категория нафақат безатиш билан чекланиб қолмайди ва буюртма тартибини тавсифлайди.

6. Дистрибутио - категория объектдан қандай қилиб иқтисодий фойдаланишни тасвирлайди.

Хулоса

Қадимги Рим меъмори Витрувий дунёга машҳур афоризмга эга: "архитектура - бу куч, фойда ва гўзаллик", ушбу иборанинг маъноси меъморнинг бутун ҳаёти ҳақидаги ғояларини ўзида акс эттиради.

Витрувий архитектура назариётчиларидан биринчиси бўлиб, архитектуранинг пайдо бўлиши тўғрисида назарияни илгари сурди у назария ва амалиёт ўртасидаги олтин ўртача муаммони ўртага ташлади, эстетиканинг асосий тушунчаларини тавсифлади ва бино миқёсининг инсон миқёсига мос келишини тасвирлаб берди бу назария 19-асрга қадар озми-кўпми тўғри эди.

У ҳаёти давомида жуда машҳур бўлмаган унинг асарлари фақат ўрта асрларда кенг танилган, ўрта асрларга оид 80 дан ортиқ қўлёзмалар рисоланинг матни турли тилларда. Витрувий уйғониш даврида энг катта шуҳрат қозонди.

Мавзу № 6

Ўрта асрлар шарқ назарияси

Ўрта ва яқин Шарқ давлатлари Ўрта асрлардаги архитектураси феодал ижтимоий-иқтисодий тузум ривожланиши ва ягона дин - ислом динининг кенг тарқалиши билан боғлиқ эди.

VII асрда Арабистон ярим оролида кучли мусулмон давлати — араб халифалиги ташкил топади. Араб халифалиги йирик босқинчилик урушлари ўтказиб, VII-VIII асрлар давомида Фаластин, Сурия, Месопотамия, Миср, Шимолий Африка, Пириней ярим оролининг жанубий қисми, Эрон ва Ўрта Осиё давлатларини забт этади.

Забт этилган барча давлатларда ислом дини кенг тарқалади. Араб халифалиги пойтахти олдин Мадина, кейинроқ Макка шаҳри эди забт этилган жойларда ислом дини билан бир қаторда араб тили ва ёзуви ҳам кенг тарқатилди, бунинг натижасида бир қатор араб давлатлари ташкил бўлди.

Сурия, Фаластин, Ироқ, Миср, Тунис, Жазоир, Марокаш ва бошқалар, бир қатор давлатлар - Эрон, Озарбайжон, Афғонистон ва Ўрта Осиё давлатлари ислом динини қабул қилишади, аммо тил жиҳатидан бу давлатлар ўз маданиятини сақлаб қолади.

Эрон ва Ўрта Осиё давлатлари қадимдан юксак маданияти ва ўзига хос архитектураси билан ажралиб келган. Араблар бу давлатларни забт этиб, шу жойда мавжуд маданият ва архитектура ютуқларидан баҳраманд бўлишади. Натижада ягона хусусиятларга эга янги маданият ва архитектура шаклланади. Ислом архитектураси бино ва иншоотлар турлари, композицион ва конструктив ечимининг ўзига хос кўринишлари билан бошқа архитектуравий йўналишларидан кескин фарқ қилади.

Диний иншоотлар - масжид, мақбара, минора ва мадрасалар билан бир қаторда, жамоат бинолари ҳам кенг тарқалади. Жамоат биноларидан ёпиқ бозорлар, йирик карвонсаройлар, ҳаммом ва сардобалар кенг кўламда қурилади. Мусулмон шаҳарлари маъмурий, савдо ва маданият марказларига айланади.

Шаҳарларда мадраса, мактаб, кутубхона, обсерватория ва илму фан ривожланишига хизмат қиладиган бошқа бинолар қурилади. Шаҳарлар баланд мудофаа деворлари билан ўралган уч қисмдан иборат эди: Арк - ҳукмдорлар қасри ва саройлари ҳамда маъмурий бинолар жойлашган шаҳар маркази; Шаҳристон - савдо марказлари ва бозорлар, масжидлар ҳамда оддий халқ яшайдиган уй-жойлар жойлашган шаҳар асосий қисми; Работ - ҳунармандчилик устахоналари ва деҳқончилик билан шуғулланадиган аҳоли яшайдиган шаҳарнинг атроф қисмлари.

Араб давлатлари архитектураси

Сурия ва Фаластин давлатларида араб халифалиги ташкил бўлишидан олдин табиий тошдан турли хил бинолар қурилиши кенг тарқалган эди. Рим ва Византия давлатлари томонидан бу жойларда Христиан базиликалари ва бошқа бинолар қурилган. Араб халифалиги ташкил топиши билан йирик масжидлар қурилиши кенг тарқалади шундай масжидлардан энг йирик ва маҳобатлиги 708-йилда Дамашқ шаҳрида қурилиб, катта масжид номини олади бу масжид халифа Ал-Вомид бошчилигида қурилиб, ўлчамлари 157х100 метрни ташкил қилади.

Масжид устунлар билан бўлинган уч қисмдан: ёпиқ бино ва атрофи ўралган кенг ҳовлидан иборат бинонинг асосий ўқ йўналиши бўйича гумбаз ўрнатилган ва меҳроб жойлаштирилган бино устунлари икки қаватли қилиб ишланган ва умумий баландлиги 15 метрни ташкил қилади устунлар устига текис торн ёпилмаси ўрнатилган.

Бинонинг ҳовлига қаратилган тарзи очиқ равоқлар билан безатилган устунлар асосида қурилган масжидлар араб давлатларида кенг тарқалади. Масалан: 876-йилда қурилган Қоҳирадаги ибн Тулун масжиди, Жазоирдаги катта масжид (1096) Марокашдаги Қутбийя масжиди (1153) ва Қурдоба (Испания) катта масжиди. Қурдобадаги катта масжид қурилиши 786-йилда бошланиб, 600 дан кўпроқ устунга эга. Устунлар бир-бири билан 2 қатор равоқлар орқали бирлаштирилган.

ибн Тулун масжиди

Қурдоба (Испания) катта масжиди

кўпчилик масжидлар қошида баланд миноралар ҳам қурилган. Миноралардан одатда аҳолини намозга чақириш учун фойдаланилган. Масжид хизматчиси — муаззин минора устидан ҳар куни беш маҳал намоз вақти яқинлашганини хабар қилган, бундай миноралардан Қоҳирадаги ибн Тулун масжиди минораси жуда машҳурдир.

Араб халифалари шаҳар ичкарисида турли қаср ва саройлар билан бир қаторда шаҳар ташқарисида баланд деворлар билан ўралган қалъалар ҳам қурдирган, бундай қалъалардан бири VIII асрда Иерихон шаҳри яқинида қурилган Хирбат ал-Марфжор қалъасидир.

Бу жойда қалъа билан бир қаторда масжид, ҳаммом ва бошқа бинолар ҳам қурилган бу иморатлар ички ҳовли атрофида 2 қаватли қилиб қурилган. Араб давлатларида XII-XV асрларда равоқли ва гумбазли қурилмалар кенг тарқалади.

Қоҳирадаги Ҳасан масжиди ва мақбараси қурилишида (1472 - 1474) йирик равоқли ва гумбазли шакллар ишлатилган, бундай шакллар шаклланишининг энг яхши намуналаридан Гренададаги (Испания) Ал-Гамбра қасри ва Шерлар қасрларини кўрсатиб ўтиш мумкин.

Араб давлатларида муҳандислик иншоотлари қурилиши ҳам кенг тарқалади. суғориш тизими иншоотлари ва карвон йўлларидаги сардобалар шулар жумласидандир. Масалан, Кайруан шаҳри яқинидаги сардоба IX асрда қурилган бўлиб, унинг диаметри 128 метрни ташкил қилади.

Гренададаги (Испания) Ал-Гамбра

Исфахон шаҳрида IX асрда қурилган Жума масжиди.

Мақбаралар композицион тузилиши эса асосан марказий-гумбазли композицион усул асосида шаклланяпти. 305-йилда Султония шаҳрида қурилган Улжайт Ходабенди мақбараси шу турдаги энг машҳур бинолардан ҳисобланади, унинг тарҳ тузилиши саккизбурчак шаклга эга ва диаметри 24,5 метрли гумбаз билан ёпилган, гумбаз икки қобиқдан ташкил топган ва равоқлар орқали асосий саккизбурчак устига ўрнатилган.

Темурийлар даври ёдгорликларидан Машҳад шаҳрида 1419-йилда қурилган Гавҳаршод масжиди ўзининг мафтункор кошинли безаклари билан ажралиб туради. Исфахон шаҳрида 1612-1637-йилларда Шоҳ Аббос томонидан қурилган масжиди шоҳ Эрондаги энг йирик ва машҳур ёдгорликлардан ҳисобланади.

Эронда жойлашган жамоат биноларидан работи Шараф карвонсаройи энг машҳур ёдгорликлардан ҳисобланади. Буюк ипак йўлида жойлашган бу бино 1114— 1154-йилларда қурилган бўлиб, иккита тўртбурчак айвонли ички ҳовли атрофида жойлаштирилган хоналардан иборат.

Жамоат биноларидан, шунингдек, шоҳ Аббос даврида бунёд қилинган Исфахон яқинидаги Али Қопи саройи ва Чиҳил Сутун саройини кўрсатиб ўтиш жоиздир. XVII асрда қурилган бу саройлар чорбоғ ўртасида қурилган бўлиб, уларнинг шакли ва андозалари Темурийлар Боғ-Сарой ансамблларига ўхшатилган.

Озарбайжон архитектураси асосан Эрон аъаналари асосида шаклланади. Боку шаҳрида жойлашган Ширвон Шоҳ комплекси XV - аср ўрталарида қурилган бўлиб, шоҳ саройи, масжид, минора ва мақбарадан ташкил топган- комплекс таркибидаги девонхона алоҳида эътиборга лойиқдир. Очиқ айвонлардан иборат бўлган саккизбурчакли иморат баланд гумбаз ва чиройли пештоқ билан безатилган.

Ширвон Шоҳ комплекси XV –аср

комплекс таркибидаги девонхона

Боку шаҳрида жойлашган ёдгорликлардан яна бири баландлиги 26 метр бўлган қизлар минорасини кўрсатиб ўтиш мумкин, бу минора XII асрда қурилган бўлиб, ўзига хос тузилишга эга.

Тарихий ва географик жиҳатдан Афғонистон бутун тарихи бўйича ўрта Осиёда ташкил топган давлатлар билан боғлиқ бўлган шунинг учун Афғонистон архитектураси ўрта Осиё давлатлари архитектурасига хос бўлган бино ва иншоотлар турларидан ташкил топган ва архитектуравий композицион шакллар умумийлиги билан баҳоланади.

Афғонистонда бунёд этилган архитектуравий ёдгорликлардан қуйидагиларни алоҳида кўрсатиб ўтиш мумкин. Балх шаҳрида IX асрда қурилган Нўҳ гумбаз масжиди, Темурийлар даврида, яъни 1460-йилда қурилган Абу Наср Порсо масжиди, Ҳирот шаҳрида қурилган Гавҳаршод мадрасаси 1437-йилда қуриб битказилган. Жом шаҳрида XII аср охирларида қурилган минора баландлиги 65 метрни ташкил қилади.

Абу Наср Порсо масжиди

Темурийлар даври архитектураси

Сиёсий жиҳатдан ушбу даврда Амир Темур 1370-йилда Мовароуннаҳр мутлоқ ҳокимлигини эгаллаб, кейинчалик бошқа давлатларни забт этиб, кичик Осиёдан то Ҳинд дарёси бўйларигача чўзилган империяга асос солинган эди. Иқтисодий жиҳатдан ушбу давлат жуда кенг савдо алоқалари ва ҳунармандчиликнинг ривожланиши, шаҳарлар қайта қурилиши ва кенгайтирилиши билан боғлиқ бўлиб, бунинг натижасида архитектурада мисли кўрилмаган ютуқларни қўлга киритиш билан характерланади.

Темурийлар даврида йирик меъморлар ва қурилиш усталари асосан марказий шаҳарларда жамланиб, турли бино ва иншоотлар қурилишини амалга ошрдилар.

Архитектуравий ёдгорликларда сақланиб қолган ёзувлар уларнинг номларини бизгача етказишди, масалан, Машҳад шаҳридаги масжиди шоҳ меъмор Аҳмад ибн Шамсиддин томонидан, Имом Ризо мақбараси меъморлар Абдулло ва Шамс Байсунқори томонидан қурилганлиги ва безатилганлиги маълумдир.

Имом Ризо мақбараси

Темурийлар даври архитектуравий композицион шакллари биринчи навбатда ишлатиладиган қурилиш ашёлари ва усулларига боғлиқ эди. Оммавий қурилишда пахса деворлар билан бир қаторда ёғоч синчли, яъни «чўбкори»дан ҳам кенг фойдаланилган, маҳобатли архитектурада эса пишиқ ғишт, мармар ва бошқа қимматбаҳо тошлардан фойдаланилган.

Боғловчи сифатида лой билан бир қаторда ганчдан ҳам кенг фойдаланилган турли хилдаги безаклар учун эса табиий бўёқлардан тайёрланган турли ранглардаги кошинлардан фойдаланилган. Безаклар ичида ўзининг сифати билан «кошин-буриш» туридаги усул алоҳида аҳамият касб этади.

Бино ва иншоотлар ички безатилишида «гулганч» ва «кундал» техникасидаги ишлар кенг тарқалади. Архитектуравий композицион шакллар тарихий анъаналар асосида гумбазли ва равоқли қурилмалар билан боғлиқ эди.

Гумбазлар ва равоқлар орасидан эса асосан уч ёки тўрт марказдан ясалувчи найзашакл турлари кенг тарқалади бундан ташқари, «балхий» ва ўзаро кесишувчи равоқларга асосланган гумбазлардан ҳам фойдаланилган.

Темурийлар даври меъморлари бинолар ёпилмасини бажаришда бир қанча янгиликлар киритишади, шулардан бири «линга-зарба» бўлиб, у ўзаро кесишувчи равоқли қурилмага асосланган. бу қурилманинг ишлатилиши гумбазлар диаметрини (хоналар ўлчами бир хил бўлган ҳолда) қарийб икки мартага қисқартириш имкониятини яратди.

Бунинг натижасида эса маҳобатли иморатлар саҳнини янада кенгайтириш ва бино ички фазосидан унумли фойдаланиш имконияти яратилди, бу қурилманинг яратилиши меъмор Қиёмиддин Шерозий номи билан боғлиқ бўлиб, биринчи марта уста бу қурилмани Ҳиротдаги Гавҳаршод мақбарасида қўллаган.

Умуман олганда, бу даврда олдиндан қўлланиб келинган бир қанча архитектуравий композицион шакллар ишлатилиб, аммо уларга янгича бадиий образлар ва сифатлар берилган.

Масалан, бу давр пештоқлари оддий кириш дарвозасидан фарқли равишда, кўпчилик иморатларда асосий композицион урғу, кириш айвонининг бадиий ифодаланиш воситасига айланади.

Пештоқларига икки ён бурж — миноралар қўшилиб, тепа қисми эса равоқли токчалар билан тўлдирилган. Пештоқлар юзаси турли ранглардаги кошинлардан бажарилган ўсимлик шакл ва геометрик гириҳлар билан безатилган.

Гумбазлар ҳам асосий архитектуравий композицион шакллардан бўлиб, Темурийлар даврида уларнинг аҳамияти янада ортади гумбазлар шакли ва ўлчамлари нафислашиб, уларнинг уйғунлаштириш даражаси янада ривожланади.

Бу даврнинг тўсин устунли қурилма ва шакллари ҳам алоҳида эътиборга моликдир, ёғочдан бажарилган ушбу архитектуравий шакллар маҳобатли иморатлар билан бир қаторда оммавий халқ архитектурасида ҳам кенг тарқалган.

Юқорида келтирилган архитектуравий композицион шаклларнинг турли таркиблари биргаликда ишлатилиши бино ва иншоотларнинг қуйидаги турларини ҳосил қилган: марказий-гумбазли иморатларда гумбази хона асосий бино бўлиб, бу турда асосан мақбара, масжид ва хонақоҳлар ҳамда чорсу ва тоқилар бунёд этилган,

ҳовлили иморатлар тури асосан мадраса ва карвонсаройлар қурилишида қўлланилган.

Устунли, айвонли тур асосан маҳалла масжидлари ва бозор тимлари қурилишида фойдаланилган. Ҳовлили-гумбазли тур асосан жума масжидлари ва қасрлар қурилишида ишлатилган. Кўп гумбазли мажмуалар тури эса асосан мақбаралар ансамбли ва работлар, баъзи ҳолларда масжидлар ансамблида қўлланилган.

Масжидлар мусулмон давлатларида алоҳида аҳамиятга моликдир, маҳалла ва гузар масжидлари асосан тураржой мавзеларида қурилган, жума ва жомеъ масжидлари бутун шаҳар аҳолиси учун қурилган бўлиб, намозгоҳ ва мусаллаҳ масжидлари эса рамазон ва қурбон ҳайитлари учун мўлжалланган.

Машҳад шаҳридаги Гавҳаршод масжиди 1405-1406-йилларда қурилган бўлиб, маҳобатли ҳовлили-гумбазли иморат туридир. Тўғри бурчакли тўртбурчак бўйлама ўқ бўйича кириш пештоқи ва унинг рўпарасидаги гумбазли ва йирик пештоқли мақсура жойлашган

Машҳад шаҳридаги Гавҳаршод масжиди

Машҳад шаҳридаги масжиди Шоҳ ҳам ўзининг маҳобатли шакли ва композицион тузилиши билан ажралиб туради. Бу масжид 1451-йилда қурилган бўлиб, шу номли мақбара билан мажмуани ташкил қилади.

Табриз шаҳрида 1465-йилда қурилган масжиди кабуд ўзининг композицион тузилиши ва безакларининг бойлиги билан характерланади.

Темурийлар даврида олий диний ва дунёвий билимлар маркази -мадрасалар қурилишига ҳам катта эътибор берилади, бу даврда мадрасалар архитектураси тўлиқ шаклланиб, уйғунлашган иморат турини ҳосил қилади, мадрасалар дарсхона ва ҳужралари тўғри тўртбурчакли ички ҳовли атрофида бир ёки икки қаватли қилиб қурилган.

Ҳирот шаҳрида 1410-1411-йилларда қурилган Шоҳрух мадрасаси ўз даврининг энг йирик ва ҳашаматли иморатларидан саналган. Ҳирот шаҳрида буюк мутафаккир ва шоир Алишер Навоий томонидан ҳам бир неча мадраса ва бошқа иморатлар қурилган. Жумладан, ниҳоятда зийнатли «Ихлосия» мадрасаси ва хонақоҳи, «Шифоия» ва «Сафия» номли шифохона ҳамда ҳаммом бинолари Алишер Навоий бошчилигида қурилган.

Темурийлар даврида мақбаралар қурилиши ҳам ниҳоятда ривожланади бу даврда асосан бир неча хонадан иборат бўлган, мураккаб композицияли мақбаралар шаклланади. Ҳирот шаҳрида XV асрнинг II ярмида қурилган шаҳзода Абдулло мақбараси шулар жумласига киради. Ҳиротдаги Гавҳаршод мақбараси ҳам мураккаб ҳажм-фазовий тузилиши ва безакларининг бежиримлиги билан ажралиб туради.

Архитектуравий ансамбллар яратиш санъати Темурийлар даврининг йирик ютуқларидан ҳисобланади. Ҳирот ва Исфахонда, Шероз ва Табризда муҳташам иморатлардан иборат архитектуравий ансамбллар яратилган эди. Архитектуравий ансамбллар орасида энг кўп тарқалгани бу «қўш» туридаги ансамбл бўлиб, унда маҳобатли иморатлар пештоқлари билан бири иккинчисининг рўпарасида жойлаштирилган.

Ансамблнинг яна бир тури икки алоҳида турувчи иморатларни очиқ ҳовли ёрдамида бирлаштириш бўлиб, Ҳиротдаги Гавҳаршод мадрасаси ва Мусаллоси бунга мисол бўла олади.

Ансамблнинг яна бир тури бўйлама ўқ бўйича йўналтирилган композиция асосида шаклланган. Ҳиротдаги хиёбон ансамбли ва савдо расталарининг жойлаштирилиши бунга мисол бўлади.

Мир Алишер Навоий томонидан Ҳиротдаги инжил наҳри бўйида бунёд қилинган ансамбл Гавҳаршод ансамбли билан уйғунлашиб, ниҳоят даражада гўзал маконга айланган.

Ҳиротнинг ушбу қисмида боғлар билан ўралган қасрлар ҳам жойлашган. Ҳиротдаги боғлардан, айниқса, Навоийга қарашли Боғи Пули Сангкашон ва Боғчаи Шавқия, Шоҳрух томонидан кенгайтирилган Боғи Баланд ва Боғи Сафед ҳамда Ҳусайн Бойқаро асос солган Боғи Нақши Жаҳоноро ва боғи Чаманоро ажралиб туради боғлар одатда баланд деворлар билан ўралиб, «Чорбоғ» шаклида яратилган Чорбоғ тўрт қисмдан иборат бўлиб, асосий ҳиёбон охирида иморат қурилган иморат олдида суфали пешгоҳ ва фавворали ҳовуз қурилган.

Алишер Навоий бошчилигида боғларнинг тузилишига бағишланган «Иршод ва Зира» асари Ҳиротда нашр қилиниб, унда XV аср боғ санъатига оид маълумотлар берилган.

Осиёнинг жанубий қисмида — Ҳиндистон ярим оролида қадим замонлардан бошлаб ўзига хос маданият ва архитектура шаклланган. Ҳиндистонда феодал муносабатлари милодий IV-V асрларда тўлиқ шаклланади бу муносабатлар шаклланиши буддизм дини тарқалиши билан ҳам бевосита боғлиқ эди.

XII-XIII асрларда Ҳиндистоннинг шимолий ҳудудлари туркий халқлар томонидан забт этилади ва ислом дини кенг тарқалади. XV-XVI асрларга келиб Темурийлар томонидан ярим оролнинг қарийб барча ҳудудларида жанубий қисмдан ташқари) ислом феодал давлатлари ташкил топади айниқса, бу борада Деҳли султонлигининг ташкил топиши катта аҳамиятга эга эди шу даврда Эрон ва Ўрта Осиё архитектураси таъсири остида Ҳиндистонда пештоқларга эга гумбазли бинолар, равоқли қурилмалар ва баланд миноралар кенг тарқалади.

Масжидлар, мадрасалар ва мақбаралар қурилиши билан боғлиқ ҳолда гумбазли ва баланд пештоқли бино турлари қурилиши авж олади. Феодал ҳукмронлар яхши ҳимояланган қалъалар қурилишига катта эътибор беришади бу борада Сири Жаҳонобод, Фирузобод каби Деҳли султонлиги даврида қурилган қалъаларни мисол қилиб кўрсатиш мумкин.

1479-йилда Қутб ва Дин Ойбак томонидан ислом дини ўрнатилиши рамзи сифатида қурилган Қутб минор ўзининг 72,5 метрлик баландлиги билан Ҳиндистондаги энг баланд иморатлардан ҳисобланган. Қутб минор билан биргаликда қурилган Қувват Ал-Ислом масжиди ҳам энг биринчи ислом ёдгорликларидан эди кейинчалик ушбу мажмуа кенгайтирилиб, Интилиш мақбараси (1235), Али дарвоза ва яна бошқа иморатлар қурилиши амалга оширилди.

Қутб минор

1526-йилдан бошлаб Ҳиндистонда Бобурийлар ҳукмронлиги бошланиб, қарийб 250 йил давом этади, Бобурийлар даври архитектураси асосан ўрта Осиё архитектураси анъаналари асосида ривожланиб, шу билан бирга, бир қанча ўзига хос хусусиятлар касб этади. Хумоюн мақбараси Бобурийлар томонидан қурилган илк иморатлардан ҳисобланади.

1556-йилда қурилган мақбара тарҳи квадрат шаклида бўлиб, баланд гумбаз билан ёпилган. бинонинг тўрт тарзи ҳам бир хил шаклда бўлиб, равоқли пештоқлардан иборат. Мақбара атрофида «чорбоғ» усулида боғ ташкил қилинган умуман олганда, Бобур боғлари Ҳиндистонда Мовароуннаҳр боғ санъати тарқалишига асос солди. Бу борада Сикандрадаги Акбаршоҳ мақбараси атрофида бунёд қилинган чорбоғ(1604-1613), Лаҳор шаҳрида ташкил қилинган Шалимор (1633-1642) боғи ва бошқаларни кўрсатиб ўтиш мумкин.

Бобурийлар даврида қурилган қалъаларга мисол қилиб Деҳлидаги 1638-йилда қурилган ва ҳозирда қизил форт номи билан машҳур қалъани кўрсатиш мумкин. Бу қалъа Шоҳ Жаҳон томонидан ўз пойтахтини Агра шаҳридан Деҳлига кўчириши муносабати билан қурилган эди.

Хумоюн мақбараси

Ҳайдаробод шаҳрида 1591-йилда қурилган Чорминор дарвозаси энг муҳташам иморатлардан ҳисобланади. Иморат тўрт тарзи пештоқлар билан безатилиб, тўрт бурчакда баланд миноралар қурилган пештоқлар остидан шаҳарнинг тўрт асосий кўчасини бирлаштирувчи равоқли йўлаклар жойлашган.

Шоҳ Жаҳон севимли хотини Мумтозбегим вафотидан кейин Мовароуннаҳр, Эрон ва Ҳиндистондаги барча машҳур меъмор ва усталарни йиғиб, улкан мақбара қуришга қарор қилади. 1632-1654-йилларда қурилган Тож Маҳал мақбараси Бобурийлар даври архитектурасининг энг юксак намунаси ҳисобланади.

Агра шаҳрида ушбу марказий-гумбазли иморат атрофида «чорбоғ» услубида улкан ансамбл ҳам ташкил қилинади. Ансамбл таркибида, шунингдек, алоҳида турган тўрт минора ҳам қурилган.

Чорминор дарвозаси

Мавзу № 7

Уйғониш даври назарияси. Винъола

— Уйғониш даври меъморчилиги ўз тараққиётини XV-XVI асрлар бошидан кечирган, янги маданият тарихида <<уйғониш>>деб ном олди. Бу иборани италиялик рассом ва санъатшунос Жоржо Вазари Италияда узоқ ўрта асрдан сўнг яна қайтадан уйғонганлиги сабабли ишлатган ва асосан Лотто ижодига нисбатан қўлланилган эди.

— Кейинчалик эса кенг мазмунни касб этиб Италияда, сўнгра Европанинг бошқа мамлакатларида вужудга келган, ўрта асрлар давридан фарқ қиладиган санъатни таърифлаш учун қўлланила бошланган. Уйғониш даври меъморлиги қадимги анъаналарни ўзлаштириб, уни янги мазмун билан бойитди, янги меъморий қурилмалар вужудга келди, кўп қаватли уйлар, янги қиёфадаги жамоат бинолари қад кўтарди.

— Бинони ташқи ва ички томонларини безаш, кенгликни ташкил этиш борасида ҳам муайян ютуқларга эришилди, бу ўзгаришлар Италиянинг Флоренция, Пиза, Сиена, Генуя, Милан айниқса, Венеция шаҳарларида жуда сезиларли бўлди улкан бинолар, ғоят катта гумбазли ва бир нечта устунли сарой ва ибодатхоналар қурилди, айниқса, Флоренциялик меъморлар антик меъморлик анъаналари ва ордер тизимидан унумли фойдаланди. Бу анъаналарни ўрта аср Италия меъморлик техникаси ютуқлари, маҳаллий курилиш хом ашёлари ва конструкциялари билан уйғунлаштириб, ренессанс меъморлиги услубини яратдилар.

— Флоренцияда шаклланган юксак уйгониш даврининг мумтоз услуби Римда, кейинроқ Венецияда монументал ёдгорликлар (монументал санъат) яратилишига сабаб бўлди. Йирик меъморий ансамбллар вужудга келди, “идеал” шаҳарларнинг лойиҳалари яратилди, уйғониш даври архитектураси ва санъати ўз ҳаракатини Италияда тўлиқ намоён этиб, қатор тараққиёт босқичларини бошидан кечирди булар асосан қуйидагилардан иборат:

— 1. Уйғониш арафаси даври - проторенессанс (XIII-XIV асрлар).

— 2. Илк уйғониш даври - кватраченто (XV аср). уйғониш даври ҳақидаги адабиётларда асрларнинг италянча атамаси: XIII аср -дученто, XIV аср - траченто, XV аср - кватраченто, XVI аср - чинкваченто ишлатилади.

— 3. Юқори Уйғониш даври (XV асрнинг 90 йиллари - XVI асрнинг

20-30 йиллари).

Германияда сўнгги уйғониш даври, Нидерландияда эса юқори уйғониш даври тараққиётини бошидан кечирмаган, уйғониш даври инсоният тараққиётидаги муҳим босқич эди бу инсоният шу давргача ўз бошидан кечирган ҳамма ўзгаришлар ичида энг буюк прогрессив ўзгариш эди.

XIV асрнинг охиридан бошлаб Флоренция Италиядаги сиёсий ва маданий марказлардан бирига айлана бошлади ва бутун Италия бадиий маданияти ҳамда санъатнинг кенг кўламда қайта янгиланиши ва ривожланишига туртки бўлди. XV асрда Флоренцияда яшаб ижод этган буюк санъаткорлар Мазаччо, Донателло, Брунеллеско ва уларнинг издошлари ўз ижодларида уйғониш даври санъати принципларини намоён этдилар.

Бу санъаткорларнинг асарлари гуманизм ғоялари билан суғорилган бўлиб, улар ўз асарлари марказига инсон образини қўйдилар илк уйғониш даври санъаткорлари Проторенессанс санъати ютуқларини давом эттирган ҳолда, уни илмий жиҳатдан бойитдилар, реалистик санъатнинг янги қирраларини очдилар.

Илк уйғониш даврида антик санъатга қизиқиш янада ортди ҳаётни чуқур ўрганиш асосида санъаткорлар фикр доирасини янада кенгайтирдилар. Бу даврда улкан бинолар, ғоят катта гумбазли ва қатор устунли собор, сарой ва ибодатхоналар қурилди. Флоренциялик меъморлар антик меъморлик анъаналари ҳамда ордер системасидан унумли фойдаландилар ва бу анъаналари ўрта аср Италия меъморлик ютуқлари, маҳаллий қурилиш материаллари ва конструкциялари билан уйғунлаштириб, ренессанс меъморлиги услубини яратдилар.

Бу услуб ривожига готика ҳамда Византия меъморлиги услуби ҳам самарали таъсир қилди.

Джакомо да Винола Болонеда

Джакомо да Винола Болонеда 1507- йилда туғилган.1534-йилда Рим шаҳрига келиб ўзининг рассомчилик фаолиятини бошлаган.1559-1573-йилларда вилла Фарнесе биносини лойиҳалаган. Винола Донато Барманте ғояларига асосланган ҳолда вилла Фарнеси биносини янгича услубда яратилишининг асосий сабабчиси ҳисобланади. Винола номига атаб Италияда шаҳар қурилган ундаги кўпчилик бинолар Винола ижодининг намуналари эканлигининг гувоҳи бўлишимиз мумкин.

Мавзу № 8

Барокко даври назарияси. Палладио.

Барокко (итал. бароccо — ажиб, ғалати) — 16-аср охири — 18-аср ўрталарида Европа ва Америка санъатидаги асосий услублардан бири. Европада миллат ва миллий давлатлар жадал шаклланаётган даврда уйғониш даври бадиий маданияти ва субъектив ҳис-туйғуларни ифодаловчи манеризм ўрнига вужудга келди.

Аристократия ва черков билан боғлиқ бўлган Барокко санъати уларнинг шон-шуҳратини оширишга ҳамда тарғиб этишга қаратилган эди. Барокко санъатига антифеодал чиқишлар, миллий озодлик ҳаракатлари ўз таъсирини кўрсатиб, унга демократик исёнкорлик руҳини киритди, дабдабага мойил бўлган Барокко дунёнинг яхлитлиги, чексизлиги, мураккаб ва ранг-баранглиги, доимий ўзгарувчанлиги ҳақидаги янги тасаввурларни, инсонни ўраб турган муҳит ва бошқаларга бўлган қизиқишларни акс эттиради; унга кескинлик, образларнинг ҳаракатчанлиги, ҳис-туйғулар курашининг шафқатсизлиги, тантана ва улуғворликка интилиш, мавжуд борлиқ билан хаёлий орзуни уйғунлаштириш, санъатлар уйғунлигига интилишларга хос.

Барокко услубида қурилган меъморий мажмуалар фазовий ечими, майда меъморий безакларга мўллиги ва ягона ғояга бўйсуниши билан ажралиб туради. меъморлар шаҳар кўча ва майдонларига, у ердаги мавжуд қурилишларга улуғворлик бериш учун турли оптик ва бошқа қонунларга мурожаат қиладилар, тескари перспектива қонунларидан фойдаланадилар.

Тасвирий санъатда диний, мифологик ва мажозий мавзулардаги безаклар, тантанавор дабдабали портретлар кенг ўрин эгаллайди.

Барокко Италияда шаклланиб ривожланди меъмор ва ҳайкалтарош Л. Бернини, меъмор Ф. Борромини, Г. Гварини, ранг-тасвирчи демократик реализм йўлбошчиси Караважо, академизм йўлбошчиси ака-ука Каррочилар, деворий ранг-тасвир усталари Ж. Б. Теполо ва бошқа шу санъат ривожига катта ҳисса қўшди.

Фландрияда П. П. Рубенс, А. Ван Дейк, Я. Йордане, Ф. Снайдерс ижодида бу тўлақонли ва ҳаёт ҳақиқатига яқин ҳолда ривожланса, Испания, Португалия, Германия ва бошқа Европа мамлакатларида маҳаллий ҳаёт ва анъаналар таъсирида ўзига хос йўналишни шаклланишини таъминлади. Францияда классицизм билан уйғунликда ўзига хос жимжимадорлик касб этди.

Россияда 18-аср 1-ярмида ислоҳотлари ва дворян монархиясининг мустаҳкамланиб бориши билан ривожланди. Петербург, Москва шаҳарлари, шаҳардан ташқарида яратилган шоҳ ва зодагонларнинг уй ва саройларида шу давр руҳи ўз ифодасини топди: Петр1 саройи (Петергоф), Царьское село (Пушкино шаҳри), Петербургдаги қатор сарой, монастир ва соборлар (қишки сарой, Смолний монастири ва бошқалар) шулар жумласидан. Меъморлардан В. Растрелли, Д. Ухтомский, С. Чевакинский ва бошқаларнинг ҳиссаси катта тасвирий санъатда дунёвий мавзулар, давлат арбобларининг тантанавор, кўтаринки руҳдаги дабдабали портретларида ўз ифодасини топди. К. Растрелли ҳайкалтарошлик асарлари, И. Никитин, А. Б. Антропов ранг-тасвирлари шулар жумласидан.

Барокко Италияда ривожланиб Европага кенг ёйилди. кейинроқ эса Европаликлар босиб олган қитъа ва минтақаларга ҳам бу санъат таъсири кириб борди. Америка, Осиё, Австралияда Барокко усулида яратилган асарларнинг мавжудлиги шундан. Ўрта Осиёда рус истилосидан кейин қурилган меъморлик мажмуаларида, жумладан сарой, собор ва монастирлар биноларида шу санъатининг таъсири ва белгилари мавжуд.

Барокко мусиқада асосан мусиқали театр турларида (айниқса опера жанрида), шунингдек чолғу камер (концерт, гроссо, соната) ва орган асарларида намоён бўлди. Барокконинг энг ёрқин намояндалари Г. Гендел, Ж. Габриэли, О. Фрескобалди, К. Монтеверде, Д. Букстехуде, И. Бах ва бошқа Барокко услуби билан бир пайтда классицизм услуби ҳам ривож топди.

Барок даврида, маданиятнинг бутун ғоясини ўзгартирган ва дунёни уйғун идрок этишнинг бошқача бўлишига олиб келадиган кашфиёт амалга оширилди: патослар коинотнинг асосий мулки ҳисобланар эди. "Муса Патетея" тарафдорларининг фикрига кўра, бу дунёнинг бузилишларини акс эттиради, бунга инжил муаллифи Бахнинг "Матто бўйича эҳтирослар" да Исонинг ўлимига космик муносабат тўғрисидаги ҳикояси ёрқин мисолдир.

Пафос ўз ҳаракатлари билан дунёни қамраб оладиган универсал принципдир: "руҳнинг ҳаяжонида, дунё ҳаяжонининг акси кўринади", мусиқачининг мақсади сезги ҳаракатларини яхшилаш, ўзгартириш, қўзғатиш ва тинчлантиришдир. Бах мусиқа ва ақлий ҳаракат ўртасида чуқур ички боғлиқлик борлигини таъкидлаган.

Айниқса, мусиқанинг темпераментлари тасвири машҳур эди. Кирчер табиий элементларга мос келадиган мусиқа ва темпераментларни таққослайди: холерик - оловга, сангине - ҳавога, флегматик - сувга, меланхолик - ерга, биз бунга мисолларни к.ф.е. асарларида топишимиз мумкин. Бах ("тангри одамнинг оҳангдор оҳанги билан суҳбат"), И. Страусс-ўғли (валс "сангине"), В. Успенский (скрипка, тромбон ва пианино учун "темперамент" триоси ва бошқалар).

Барокко даврининг энг муҳим ютуқларидан бири бу таъсирлар назариясини яратишдир. О. Шушкова шундай деб ёзган эди: «мусиқанинг инсонга устувор йўналиши унинг мазмуни масаласини доимий равишда келтириб чиқарди таъсир назарияси бу мусиқани ҳамма учун тушунадиган усуллардан биридир, чунки таъсир ҳам унинг мақсади, ҳам мазмуни эди. "

Мусиқачилар инсоннинг ҳиссиётлари ва эҳтиросларига мурожаат қила бошлаганлари сабабли, мусиқада янги ўлчовлар пайдо бўлади, мусиқий асарлар таъсирлар билан боғлиқ.

Патос категориялари ва таъсирлар назариялари пайдо бўлиши билан мусиқадан олдин янги вазифалар пайдо бўлади ва композициянинг мақсадлари қайта кўриб чиқилади. Барокко даврида мусиқа инсон эҳтиросларининг ифодаси бўлиб хизмат қилади "ҳар бир оҳангда биз ўзимизга руҳнинг баъзи бир ҳаракатларини мақсад қилиб қўйишимиз керак" - Маттесоннинг бу ғояси умумий қабул қилинди.

Турли мамлакатларда таъсирларнинг намоён бўлиши турли эстетик принциплар билан боғлиқ эди. Италияда эҳтирослар қўзғатган одамнинг тасвирини пансофия бошқарган Кампанелла нутқни сеҳрли асбобга ўхшатди. Германияда, таъсир Шуттс кўп ўйлаган фан билан боғлиқ эди. У Барокко даврида санъат томонидан кашф этилган эҳтирос ва таъсирларга қизиқди. Шуттснинг сўзларига кўра, таъсир, ақлий ҳаракат ва фан бир бутунни ташкил қилади: "мусиқа илми руҳни ҳаракатга келтиради".

Бернҳарднинг иштиёқи мусиқий риторик шахслар билан боғлиқ, чунки у мусиқани риторик таълим сифатида тушунган. Веркмеистер, таъсир суратидаги рақамли асослар ҳақида ёзган. Шу даврда Германияда мусиқанинг тингловчиларга таъсирининг махсус назарияси ҳам ишлаб чиқилмоқда, туйғуларнинг тасвирлари онг томонидан бошқарилади. Мусиcус Поетиcус тасвир объектларини тўғри аниқлаши, таъсир этувчи воситалар тингловчиларнинг мутлақо тартибга солинадиган реакциясини келтириб чиқариши керак бастакор учун асосий нарса ўзларининг ҳис-туйғуларини етказиш эмас, балки таклиф қилишдир у ҳиссий жавоб кутади. бундай ҳолда, мусиқа ва шеър изчил, улар учун асосий нарса ўз-ўзини ифода этиш эмас, балки таъсир қилишдир.

Таъсир қилиш назарияси узоқ тарихга эга эди, ҳокимиятга таянар эди, таъсир идеаллаштирилгандай туюлди: Аристотелнинг фикрига кўра, одамни у эмас, балки у қандай бўлса, шундай тасвирлаш керак.

Назарий жиҳатдан асосий ва иккинчи даражали таъсирлар ажратилган. Монтеверди учта асосий таъсирни аниқлади: ғазаб, ишонч ва камтарлик ёки илтижо. Ушбу схема бутун аср давомида ҳақиқий деб ҳисобланган. Бошқа назариётчилар шунингдек, севги, қайғу (ёки раҳм-шафқат), кўз ёшлар, йиғлаш ёки йиғлатиш қувонч ёки қувноқлик ва қувноқликнинг таъсирини таъкидладилар, баъзилар ажабланиш, қатъиятлилик ва жасорат, қўрқув ва азоб-уқубатлар, умидсизлик, хиёнат ва бошқалар ҳақида гапиришди.

Барокко даврида тасвир ва эҳтиросни етказишнинг қатъий қонуни ишлаб чиқилмоқда шундай қилиб, қувонч таъсири билан боғлиқ бўлган "мукаммал гармоник учлик": Лидия, Михолидиан, Гипоионик режимлар. Бу таъсир яхшилик тушунчасига асосланган эди. Унинг намойиши оз миқдордаги Диссонансларни, улардан эркин фойдаланишни тақиқлашни, шунингдек кенгайтирилган ва қисқартирилган интервалларни англатади. Тертия, кварт, квинт, “тузус” фигураси қувончли ҳисобланар эди. Харакат деярли синхронсиз бўлиши керак эди ва ҳажми уч лобли эди ("темпус перфеcтум"). Мотетс И.С. Бахнинг "Сингет дем Херрен", "Дер Геист Хилфнинг мусиқий ифодаси.

Севги таъсири "заиф" интерваллар, сенкоплар, диссонанслар, хотиржам ва юмшоқ ҳаракатлар, ўткир "қоидалар" га тўғри келди. Севги таъсирини узатишда, "чарчоқ" нинг ўзига хос таъсирини бузган, янги, камайтириладиган вақтлардан қочиш керак севги таъсири қайғу таъсирига ўхшайди, шунинг учун оғзаки матн мотам тутиш хусусиятига эга бўлиши керак эди.

Кирчерга кўра, қайғу таъсири қайғу, ички қайғу, шикоятни англатади, бунинг таъсирини ифода этинг. Замонавий гуманитар фанларда "Барокко" тушунчаси бадиий танқид оҳанги билан аниқланади, йўқолмайди, фалсафий ва маданий мунозаралар маконига, марказий кўринишга эга воситаларга ёрдам беради, Барокнинг фалсафий тафаккурида (кун, рус анъаналарида) Барокнинг бошқа маданий ва тарихий даврлар билан ўзаро алоқаларини ривожлантириш, академик Д.С. Лихачевнинг таърифлашича: "Барокнинг тарихий ҳолати, Бароканинг ижтимоий аҳамиятга эга бўлган расмий маълумотлари кам." "Барок" тушунчаси расмий-типологик, аниқ тарихий "[2, п. 188]. Барок, ҳаёт бадиий даврлар сингари, фалсафий, диний ва маданий-бадиий ёрдамнинг аввалги ва кейинги даврлари билан узвийликга эга бўлиш.

Маданият ва назарий тафаккурнинг Барокко алоқаси уйғониш даври билан боғлиқлик (кўпчиликнинг фикрлаш қобилияти билан кўриш, улар билан яқинлашиш ва ўзаро боғланиш - услуб) ва классицизм вақтхонаси билан,

Жуғрофий мутахассисликлар билан яхши танишиш асрлар маданияти ва романтизм алоқаси "ҳар хил услуб, шакллантириш ва табиий табиатни ўзаро боғлаш илк Византия шеъриятлари ва барок шеърлари билан алоқа стилистик ва типологик қобилиятлар билан бир қаторда ("тимсоллар" ва "рамзлар" га иштиёқ, эртак, ақл-идрок ва диққат эътиборлари грамматикаси навий бор эди. -символик алоқа ушбу мурожаатнома маданиятларни санъат санъатида ўтказилади.

Барокнинг ўзи уйғониш даври ғоявий-гуманистик ва бадиий анъаналарни давом эттиради, улар орасида ҳар хил фарқлар ва бошқа нарсалар ҳам бўлади. Мавҳум уйғониш даври мутафаккирлари янги йўналишни қисқартиришни рад этади, унга кирмайдиганлар, санъатнинг мақсадлари, маъно ва шакл уйғунлиги томонидан қабул қилинадиган жойларни бузиб кириш.

Барок трендининг асосчилари, ўз навбатларида ва суҳбатларида алоқалар билан ҳисоб-китоблар, улар билан танаффуслар аслида, бу бўшлиқни йўқотиб қўйинг ва буни амалга оширинг. Барок усталарини дунёга ва шахсга етказиш бўйича уйғониш даври фикрларини сақлаш дастури ва шу билан бирга олиб бориладиган, доимий инсонга ўзларини акс эттирадиган,табиат ва жамоат билан муносабат шунга қараб, Барокнинг руҳий шериклари учун уйғониш уйғунлиги ва инсонни ҳаётга жалб қилиш жараёни мураккаблашувига олиб келади ва яхшилайди.

Барок космизмининг моҳияти тушунчаси, аввало, Барокко одамининг дунёқараши ва дунёқарашини ўрганиш билан боғлиқлиги бу даврнинг шахсиятига оид янги космосига "чексиз тубсизлик" ва "ҳеч нарсанинг тубсизлиги" ёқади ва унинг яхши бажарилиши аниқ бўлади.

Ғарбий Европа фалсафасида бу экзиценциал низо Б. Паскал тўлиқ ифодаланган, у рационал парадигмани қабул қилинмаган ва дунёни барқарор қабул қилишдан бош тортган Паскал ижтимоий ҳаётнинг зарурий элементи сифатида эстетик тажриба алоҳида ролни аниқлаш, инсониятнинг универсал масалаларини тушуниш бирор одам, яхши нуқтаи назари билан, мутлақо ва қоронғи ноаниқликда ўзгариши ва бўлмаслиги ёқасида; билиш ва тўғри англаш инсоннинг моҳияти ҳақида саволларга жавоб бермайди, аҳамиятсиз ёки худога таъсир қиладиган одам бу даврда ҳеч қачон янги туғилган (туғилган) қишлоққа кириш, қабул қилиш ва бошқа жойларга нисбатан катта даромад олиш мумкин эмас.

Дунёни "инқироз", "остонада" идрок қилиш Барокко мутафаккирларига Барокко тафаккурининг энг муҳим метафизик тамойилларини шакллантиришга имкон берди. Бу одамнинг ўз атрофидаги дунёни, ўзи ва мутлақ, илоҳий дунёни идрок этиш антиномиясидан иборат эди.

Мавзу № 9

Классицизм назарияси. Перре

Классицизм услубнинг пайдо бўлиши Италияга ва унинг пойтахти Рим шахрига бориб тақалади .

• Антик маъданият ва санъатларни қайта тиклаш уйғониш даврида бошланиб унга А. Палладио ва унинг шогирдларини фаолияти билан боғлиқ эди. А. Палладио лойиҳаси бўйича XVI аср охирларида Виченсия шаҳрида қурулган Ротонда вилласи классицизм услубининг илк намуналаридан ҳисобланади. Милон шаҳрида архитектор Джузеппе Пермарини лойиҳаси асосида қад кўтарган Ла-Скала театри биноси классицизмнинг энг машҳур биноларидан.

Классицизм архитектуравий услуби жамиятда пайдо бўлган янги синф-буржуазиянинг мафкуравий қарашлари ва марказлашган миллий давлатлар сиёсатининг ифодаси бўлиб хизмат қилади.

Ротонда вилласи

Англияда классицизм услуби машҳур архитектор Иниго Джонс фаолияти билан боғлиқ ,у лойҳалаган 1616-1635 йилларда Лондонда қурулган Банкетинг –хаузни қурган . Бу бино ўзининг фазовий –ҳажми ечимларида рационал тузулиши ва ордер системалари ишлатилишидаги мутоносиблик билан ажралиб туради.

Бинолар умумий композицияси осайишталик ва геометрик жиҳатдан аниқлиги билан характерланади. Назарий жиҳатдан Англияда ушбу услубни ривожланишида архитектор Вилям Кентнинг таъсири катта ҳисобланади .

Францияда классицизм услубининг асосчиларидан Франсуа Мансар хизматлари катта эътиборга лойиқдир . Ф.Мансар шаҳарларда қурулиш учун мўлжалланган кўп қаватли бинолар лойиҳасини ишлаб чиқади . Бу турдаги уй-жойлар бинолари ‘’отель’’ номи билан аталган қулай ва шинам қилиб лойиҳаланган .

Отель турдаги бинолар том ёпмалари баланд қилиб ишланган , томнинг остки қисмида ‘’мансарда” деб номланувчи қўшимча хоналар жойлашган бу услуб қирол Людовик XVI даврига (XVII аср иккинчи ярмида кенг тарқалди) яъни буржуа мафкураси ва рационализмнинг мутлоқ давлат сиёсати сифатида тан олиниши бўлди. Архитектурада бундай сиёсий қарашлар рационал тузулган ордерли ва махобатли композицион шакллар ишлатилишига сабаб бўлди.

мансард услубидаги бино қирқими

Бу даврга келиб версал боғ –сарой ансамбли лойиҳаси ишланиб шаҳар томондан учта йўл кесишиб версални Лувур билан боғлаган боғ томондан қаср узунлиги 580 м ни ташкил қилган (1661-1708 й арх. Жюл Мансар лойҳасида қурулган) марказий ўқ асосида ташкил қилинган композициялар коринф ва ионий ордер системалари кенг ишлатилган .

• Классицизм услуби 1671 –йилда ташкил қилинган архитектура академияси билан чамбарчас боғлиқ , шунингдек бино ва иншоотлар ҳажми- фазовий ечими шахар асосий майдонлари композициялари билан боғлиқ ҳолда бўлиши уқтирилган. Арх Жак Суфло 1750-1780 йилларда Парижда қурулган Пантеон ибодатхонаси шу даврнинг энг юксак архитектуравий ёдгорликларидан ҳисобланади,бино марказида диаметри 21,5м бўлган гумбаз билан ёпилган. Гумбаз учта қобиқдан ташкил топган бўлиб, пишиқ ғишт ва тошдан терилган .

• XIX аср бошларида Францияда Наполеон империяси даври бошланди. Бу даврда архитектурада классицизм услубининг сўнгги босқичи ривожланади. Бу босқичдаги классицизм архитектураси “Ампир” номини олган . Ампир услуби архитекторлари Шарл Персе ва Пер Фотен Наполеон империясини улуғлайдиган бино ва иншоотлар қурулишини амалга оширишди. Жумладан Париждаги Елисей майдонида қурулган юлдуз тантанали аркаси, Вандом майдонида Вандом тантанали колонналари ва бошқалар.

• Перре (Перре) Августе (12.2.1874, Брюссел, - 4.3.1954, Париж), Француз меъмори. У Париждаги тасвирий санъат мактабида Л. С. Берниер ва Ж. Гвад билан бирга таҳсил олган. Париждаги махсус архитектура мактабининг профессори (1928 йилдан). халқаро меъморлар иттифоқининг фахрий президенти (1948 йилдан). биринчилардан бўлиб бутунлай темир-бетон биноларни қурди.

• Эстетик жиҳатдан рамка тизимларини тушунишга интилишда (ярим ёғочдан ясалган готик биноларнинг мотивларидан келиб чиққан ҳолда) Перре, меъморий шакли ва дизайнига тўлиқ бўйсунишга эришди (Франклин кўчасидаги турар жой биноси, 1903; Понтиеух кўчасидаги гараж, 1905-1906 йиллар, 60-йилларда бузилган. ; Эллислар Чамп театри, 1911–13; Ле Ренсидаги Нотр-Дам черкови, 1922–23; барчаси Парижда).

• Асосан утилитар вазифаларни ҳал қилиб, Париж саноат объектларига жуда соддаликни ва рационаллигини берди [Касабланкадаги доклар, 1915 й. ; Монтатер фабрикаси (оисе бўлими), 1920; Иссоире шаҳридаги завод (Пуй-Де-Доме бўлими), 1939]. 20-30-йилларда Париж асарларида пайдо бўлган рационал конструктив техникани неоклассик стилистика билан бирлаштиришга уринишлар кейинчалик қуруқ шаклланишига олиб келди [саклайдаги атом тадқиқотлари маркази (Ессонне бўлими), 1947-53]. Ҳаётининг сўнгги йилларида Париж шаҳарларни ривожлантириш бўйича йирик лойиҳаларни амалга оширди.

Франция ишлари ва ютуқлари миллий тасвирий санъат мактаби Париж, Ле Хавре, Гренобл, Сан-Паулу, Искандария шаҳарларида ишлаган, архитектура услуби, неоклассизм, арт деко, модернизм Мажор бинолари Елисей Чамп театри, Сент-Жозеф черкови зиғир проект реконструкцияси

Елисейлар театри

1913 йилда Элисс Чамп театрининг биноси Перренинг лойиҳасига биноан қурилган - янги пайдо бўлган деко услубининг ажойиб намунаси. Ушбу бино Августнинг шон-шуҳратига сабаб бўлди - у саноат ва турар-жой бинолари, рассомлар ва ҳайкалтарошлар учун студия уйлари, черковлар қурмоқда. Ле Ренсидаги бизнинг Франция черкови Францияда темир-бетондан қурилган биринчи черков эди. 1931 йилда у СССР Советлар саройининг лойиҳаси танловида қатнашди

1923 йилдан бошлаб у тасвирий санъат мактабида бетонга ихтисослашган устахонага раҳбарлик қилди.1928 йилдан у махсус архитектура мактабида дарс берган. 1943 йилдан бошлаб у архитекторлар уюшмасини бошқарган ва тасвирий санъат академиясида дарс берган. Урушдан кейин унга вайрон бўлган Ле Гавр шаҳрининг марказий қисмини тиклаш тўғрисида буйруқ келди. У акаси Густаве вафотидан икки йил ўтгач, 1954 йилда вафот этди. Ле Гаврдаги қурилиш, Перре дизайни бўйича 1964 йилга қадар давом этган.

Нотр-Дам Дю Ресси

Августнинг ўлимидан сўнг, Перре Ле Корбюзье билан таққослаганда Франциянинг энг муҳим меъмори деб ҳисобланган ва кейинчалик узоқ вақт унутилган, фақат 1985 йилда Жозеф Абрам (Жозеф Абрам) китоби нашр этилгандан сўнг устанинг ишлари жамият учун қайта очилди.1990-йилларда Перре ака-укаларнинг мероси пухта ўрганилди, 2000-йилларнинг бошларида Перрега бағишланган бир нечта монографиялар нашр этилди, 2002-2004 йилларда "Перре, бетоннинг поэтикаси" саёҳат кўргазмаси ташкил этилди ва ниҳоят, ЮНЕСКО Ле Гавре реконструкциясини урушдан кейинги қурилишда меъморчилик ва шаҳарсозликнинг энг яхши намунаси сифатида мақтади ва 2005 йил 15 июлда Ле Гавре умумжаҳон мероси рўйхатига киритилди

Мавзу № 10

XVIII-XX асрлар назарияси. Франция.

Виолле-ле-Дюк

Эжен Виолле – ле- Дюк

Эжен Виолле-ле-Дюк - ғайри оддий ижодкор, қобилиятли ва кўп қиррали одам, ўз ишига садоқатли, унинг асарининг ўн тўққизинчи аср Европа меъморчилигини ривожлантиришдаги ҳиссаси улкандир. Унинг қурилишнинг назарий ва амалий таркибий қисмлари, архитектура ишларига оид тавсифлари долзарблигича қолмоқда. Ўрта асрларнинг турмуш тарзи бўйича қилган ишлари шон-шарафини йўқотмаган

. У ўз фаолиятида шубҳасиз фидокор деб аталиши мумкин.

1814 йил 27 январда Франция пойтахтида Эугене Эммануел Виолле-ле-Дюк туғилган. Боурбон коллежини тугатгандан сўнг, келажакдаги меъмор Парижда машҳур бўлган А. Леcлер устахонасида ўқишини давом эттиради. Ўқишни давом эттирган Эвгений ўрта асрлар меъморчилигини яхши кўради. 1836 йилда Виолле-ле-Дюк Франция ва Италияга саёҳатга чиқди.

Сафардан йигит энг эсда қоларли ёдгорликларни акс эттирган кўплаб расмларни олиб келди асарлар намойиш этилгандан сўнг, санъат дунёсига қаради. Виолле-ле-Дюк машҳур ёзувчи П. Мериметга қизиқиб қолди, у ўша пайтда тарихий ёдгорликлар комиссиясининг бош инспектори лавозимида ишлаган.

Кўп ўтмай, Эвгений Мериметдан Мадлен черковининг қулашидан қутқариш тўғрисида буйруқ олди, Эвгениеса Санкт-Чапелнинг Париж ибодатхонасини қайта тиклаш бўйича ишлаш таклифини олди. 1844 йилда Лассу билан биргаликда у Нотре Даме соборини тиклаш лойиҳалари танловида ғолиб чиқди. Унинг қайта тиклашишлари мақтовга сазовор бўлди, шунинг учун тез орада Эвгений Санкт-Денис аббатининг меъмори этиб тайинланди. Шундай қилиб, ёш меъмор энг яхши асарлар билан ишлаш имкониятига эга бўлди, ҳечким у билан рақобатлаша олмади, кейин у кўплаб биноларни тиклаш усулларининг кашфиётчиси бўлди. У бутун ҳаётини ушбу фаолиятга бағишлади.

Сарсассоние шаҳридаги черков

Сарсассонне шаҳридаги черков

1853 йилда Виолле-ле Дюк Франциядаги диний биноларнинг бош инспектори этиб тайинланди. У инспектор бўлганида, лойиҳаларни ишлаб чиқди ва Cарcассонне, дестрева Санкт-Айян-сур-Толлонда черковни қурди. Виолле-ле-Дюкнинг истеъдоди ҳайкалларни яратишда намоян бўлди. У Наполеон, ака-укалар Ажачио ҳайкали муаллифига айланди.

Уруш пайтида у пойтахтни ҳимоя қилишда иштирок этади, қадимий истеҳкомлар ҳақида тасаввурга эга, истеҳкомлар қуради. ўн тўққизинчи асрнинг етмишинчи йилларида меъмор черков бинолари инспектори лавозимини тарк этади - у Фетринкер деб номланган ва сиёсатга киришга қарор қилган. 1874 йилда Виолле-ле Дюк республикачилардан катта шаҳар кенгашига ўрин олди.

Бу одамнинг ижодининг кўлами ақл бовар қилмайдиганга ўхшайди. У биринчи бўлиб меъморий таркибий қисмларнинг аниқ археологик тавсифи услубини қўллаган, уларнинг ўлчовлари рўйхати ва аниқ такрорланган чизмалар ёрдамида ҳужжатли ва тафсилотлар билан ажралиб турилган. Бугунги кунда замонавий нашрларда ва унинг кўплаб расмлари нашр этилмоқда.

Пьерфон қасри

Адолат билан таъкидлаш керакки, иншоотларни қайта тиклаш учун археологик ёндашув консерваторлар қаршилигига дуч келди. Виолле-ле-Дюк бинонинг қайта тикланиши унинг тугалланган ҳолатини тиклаш деб ишонди.

Шунинг учун бу усулнинг мухолифлари Виолле-ле-Дюк қайта тикланганидан кейин унинг қандай қурилишини аниқлаб бўлмаслигига ишонишди. Ўрта асрларда қурилишнинг барча хусусиятларини ўзида мужассам этган Перефонд қалъаси бундай "тиклаш"нинг намунаси деб ҳисобланган.

Бироқ, Виолле-ле-Дюк ғояси бутун Европага тарқалди ва бугунги кунда унинг кўплаб бурчакларида сақланиб қолган кўплаб ёдгорликлар аниқ қайта тиклашга ижодий ёндошиб тикланди. Бугунги кунда ушбу ёндашув жуда эркин ва изоҳларга тўла деб ҳисобланади.

Куси қасри

Агар биз қарашлар ҳақида гапирадиган бўлсак, вақт ўтиши билан Эвгений романтизмга яқин эди, аммо у бошқа йўналишларнинг мавжудлигини ва санъатнинг ўзгарувчан табиатини тан олишга муваффақ бўлди. У догмадан қочадиган ҳарқандай нарсани қадрлайди. Виолле-ле-Дюкнинг энг юқори рейтинги архитектурага готика услубида берилгани ушбу тенденция билан бир қаторда у антиқа услубни юқори баҳолади.

Унинг графикаси йигирманчи асрнинг урушлари натижасида вайрон бўлган бинолар қандай кўринишга эга эканлигини тушунишга имкон беради. Бунга XVIII асрда вайрон бўлган Куси қалъаси мисол бўла олади. Ўн тўққизинчи аср ўрталарида Эвгения Виолле-ле-Дюк омон қолганларни қутқаришга ҳаракат қилди, аммо Франция-Пруссия уруши пайтида бино портлатилди – миноралардан бири хавфлик узатув пости деб ҳисобланди ва фақат Француз реставратори томонидан тузилган ҳужжатлар бизга Европа ўрта асрларининг энг қизиқарли тузилмаларидан бирини эканлигини тушунишга ёрдам беради.

Унинг асарлари нео-готик таълимининг ривожланишига сезиларли таъсир кўрсатди. Виолле-ле-Дюкнинг 1863 йилда ёзилган "Америка шаҳарлари ва харобалари" китоби Марказий Американинг Колумбиясигача бўлган архитектурасининг биринчи кенг кўламли тавсифи эди. Шунингдек, унинг рус бадиий маданиятига бўлган муносабати қизиқарли бўлиб, у "Россия санъати, унинг манбалари, таркибий қисмлари, унинг юқори ривожланиши, келажаги" китобида рус маданиятининг кўламига қойил қолишини ифода этади .Шуни таъкидлаш керакки, Виолле-ле-Дюк унинг шаклланишида шарқона таъсирлар муҳим рол ўйнаган деб ишонган. Ўз даврининг буюк одами 1879 йил 17 сентябрда Лозанна шаҳрида вафот этди.

Мавзу №11

XVIII-XX асрлар назарияси. Англия. Говард

Эбенизер Говард боғидаги шаҳар ғояси

Дунёнинг йирик шаҳарларида саноат инқилобининг ривожланиши билан ижтимоий-иқтисодий ва экологик табиатдаги муаммолар кескинлашди. XX асрда меъморлар ва шаҳарсозлар турли хил шаҳарсозлик тушунчаларини таклиф қила бошладилар, улар инсоният дуч келадиган янги муаммоларни ҳал қилишга интилдилар. Бундай назариялар ва тушунчалар XX аср давомида илгари сурилган ("боғ шаҳри", "чизиқли шаҳар", "ижтимоий шаҳар", "саноат шаҳри" ва бошқалар). XIX-XX аср охирларида нашр этилган инглиз Эбенизер Говарднинг (1850-1928) ғояси ушбу туркумда биринчилардан ҳисобланади.

Идеал Говард шаҳри ландшафти

“20-асрнинг бошларида - Люис Мумфорд, Америкалик тарихчи, социолог ва файласуф, мен урбанистман. Боғдаги шаҳар ғояси биринчи маротаба "эртага ҳақиқий ислоҳотга тинч йўл" китобида тасвирланган (сарлавҳанинг яна бир версияси "келажакнинг боғдаги шаҳарлари" деб номланган, бу 1902 йилдаги китобнинг қайта чоп этилиши.

Кейин парламентнинг мухбири Эбенизер Говард томонидан (китоб биринчи марта 1898 йилда нашр этилган ва атиги бир шиллингга тенг бўлган, чунки у қоғоз кўринишида нашр этилган, аммо ҳақиқий қиймати нуқтаи назаридан китоб XX асрнинг энг нуфузли асарларидан бирига айланган).

Говард, муаллиф жамоатчиликка муаммони ҳал қилишнинг ғайриоддий усулини тақдим этди, чунки у шаҳар ва қишлоқларни бирлаштирган схемасини таклиф қилди (унинг олдида шаҳарларнинг ҳаддан ташқари кўпайиши муаммоси фақат иккита йўлдан биттаси билан ҳал қилинган, ғоялар симбиози йўқ эди). Говард шаҳарнинг тартибсиз, чексиз ўсишини, унинг антисанитар шароитларини ва умуман олганда, ғайриинсонийликни танқид қилди.

Бу ўша пайтда Англиянинг Лондон, Манчестер, Ливерпул каби шаҳарларида аниқ кузатилган. Машҳур Лондон туманлари - тутун - бу пойтахт аҳолиси печкаларини кўмир билан чўктирганликлари сабабли пайдо бўлди, уларни 1920-1930 йиллар меъморий журналларида шаҳар муаммолари тўғрисида бир неча бор ўқиш мумкин.

Тўғри, табиат билан уйғунликда ва экологик ва санитария меъёрларига мувофиқ равишда қурилган шаҳарнинг идеал тимсоли ғоясини айнан инглиз Говард айтганлиги ажабланарли эмас, шундай бўлса-да, одатдаги Лондон туманининг электр токи билан тўлдирилгани ва идеал шаҳар - боққа шаҳар - деган утопик ғоянинг вужудга келганлиги ҳақидаги одат мавжуд.

Аслида, Говард шаҳарнинг янги концепциясини таклиф қилди, чунки у ўз концепциясида шаҳар ва қишлоқнинг энг яхши хусусиятларини бирлаштирди ва энг ёмонларини йўқ қилди у бир вақтнинг ўзида бир нечта муаммоларни ҳал этадиган янги замонавий турар жойларни яратишни таклиф қилди: биринчидан, янги иш жойлари билан янги кенг муҳит яратилади; иккинчидан, аҳолининг янги жойларга кўчиши муносабати билан шаҳар гавжум агломерацияларда ер нархи ва уларда аҳоли зичлиги сезиларли даражада пасаяди.

Бу XIX аср охири - XX аср бошларида Буюк Британияда қилинганидан кўра мегаполисларни (аҳоли зичлиги кам бўлган ҳолда) янада муваффақиятли қайта қуриш имкониятини яратди.

Инглиз журналисти ва социологининг сўзларига кўра, идеал шаҳар ёки "боғдаги шаҳар" бу қишлоқ хўжалиги камарига эга бўлган кичик аҳоли пункти китобда тасвирланган лойиҳага кўра, янги шаҳар аҳолиси 32 минг кишини ташкил қилиши керак эди.

Шаҳарлар битта марказга эга бўлган катта гуруҳларни ташкил қилиши керак эди, бундай "юлдуз туркуми" нинг умумий аҳолиси тахминан 250 минг кишини ташкил қилиши керак эди.

Говарднинг идеал шаҳри айланма концентрик зоналарнинг тузилиши эди, бундай шаҳарнинг марказида хиёбон мавжуд бўлиб, у шахсий томорқа бинолари бўлган кам қаватли бинолардан иборат турар-жой майдони билан ўралган. Турар жойнинг радиуси тахминан бир километр бўлиши керак эди. Саноат ва қишлоқ хўжалиги ерлари атроф-муҳитга кўчирилди.

Схематик равишда, боғ шаҳарини қуйидагича тасвирлаш мумкин. Шаҳар шакли - бу доира шаҳарнинг майдони 1000 акр, қишлоқ хўжалиги камарининг майдони 5000 акр (шаҳарнинг умумий майдони 6000 акр). Шаҳар 6 хиёбондан (кенглиги 120 фут) ўтиб, уни 6 та тенг секторга ажратади. марказий майдон - хиёбонларнинг кесишиши - 5,5 гектарлик доира (шунингдек, боғ ), жамоат бинолари билан ўралган: шаҳар ҳокимияти, кутубхона, музей, касалхона ва бошқалар.

Марказий сектор шиша галерея билан ўралган - 145 гектарлик спорт майдончаларига эга жамоат боғи. Хрустал Палаcенинг ўзи, шунингдек, паркнинг қопланган қисмида кўргазмалар ўтказилади, савдо ҳам бор ,марказдан узоқлашганда, биноларнинг концентрик ҳалқалари кўпаяди (ҳар бири қўшимча ер билан ўралган, зич ривожланиш йўқ).

Говарднинг сўзларига кўра идеал шаҳарнинг қурилиши қуйидагича бўлиши керак: 20 футни 130 фут ўлчайдиган 5500 сайт шаҳар ҳокимиятининг фасадлар чизиғини бошқаради, шунда кўчалар ўтказувчан ва ҳатто, қолганлари уйларни лойиҳалашда ижодкорликни намойиш этишлари керак.

Гранд авенуе - 420 фут кенгликдаги яшил камар (аслида 115 гектарлик парк), бинолар бу ердан чиқади: мактаблар, ўйин майдончалари, черковлар - камар ичида ва хиёбонга қараган маъмурий бинолар ярим ой шаклига эга.

Шаҳарнинг ташқи ҳалқасида темир йўлларга борадиган фабрикалар, омборхоналар, сут заводлари, бозорлар, кўмир майдончалари, ўрмон майдончалари ва бошқалар мавжуд (шаҳар марказига юк ташишни тежаш ва шаҳарлараро магистрал йўлларни тушириш, бу охир-оқибат йўлларни сақлаш харажатларини камайтиради). ) барча саноат ускуналари электр энергияси билан таъминланади, бу эса шаҳарни ифлосланишдан сақлайди.

Шаҳар атрофидаги ерлар хусусий шахсларга тегишли эмас ва шунинг учун аҳоли сонининг кескин кўпайиши билан уларни қуриш мумкин эмас. Шаҳарда, концепция муаллифининг фикрига кўра, бу ерларни ривожланишдан ҳимоя қиладиган фуқаролик жамияти шаклланмоқда, бундай шаҳар учун ўсишнинг ягона йўли қишлоқ хўжалигидан ташқарида жойлашган сунъий йўлдош шаҳар сифатида "отилиб чиқиш"

Йўлдошлар марказий шаҳарга темир йўл тармоғи орқали уланади охир оқибат, асосий шаҳар атрофида йўлдошлар ҳалқаси пайдо бўлади. Дунё миқёсида - маълум бир ҳудудни ҳисоблашнинг олти бурчакли тизими шаклланмоқда, буларнинг барчасидан мақсад боғ шаҳарларида ҳаётнинг энг юқори даражасига эришишдир.

Говард ўз моделини идеал шаҳар - боғ шаҳри деб атади. Нега шаҳар? чунки бу аҳолининг кўп қисми қишлоқ жойлардаги меҳнат билан шуғулланадиган жойларга нисбатан ихчам ва жуда катта жойни англатади ва шу билан бирга - боғ, чунки меҳнат, ҳаёт, дам олиш - бу шаҳарда яшайдиган одамларнинг бутун ҳаёти тош сумкада эмас, балки маданий ландшафтда содир бўлади. Катта шаҳар-Левиатхан (масалан, Лондон) даҳшатли даҳшатлари фонида, Говарднинг таклифи ҳаяжонли бўлса ҳам, аммо қутқарилиш умидида эди.

Шаҳарнинг идеал кўринишини акс эттириш бошқа эди, аммо бутунлай бошқа нарса - уларнинг эскизларини амалда рўёбга чиқариш, жуда тез, Говард шаҳар боғи уюшмасини ташкил этишга муваффақ бўлди, 20-асрнинг биринчи ўн йиллигида ушбу бирлашма Англияда иккита янги боғ шаҳарларини - Лечворт ва Велвйнни қурди. Иккаласи ҳам янги биноларга мисол бўлдилар - шаҳар типидаги қишлоқ бинолари, биринчи боғ шаҳрининг майдони Лондондан 50 км шимолда, Лечворт шаҳрида танланган.

Боғ Лечворт шаҳрининг бош режаси Ричард Барри Паркер ва Раймонд Унвин томонидан 1904 йилда Э. Говарднинг асосий ғояси ва схемаларига тўлиқ мос равишда ишлаб чиқилган, дизайнерлар турли хил жамоат бинолари ва саноат корхоналарининг ташқи ҳалқалари билан тўйинган пейзаж ва марказий яшил майдонда муваффақиятли жойлашишга муваффақ бўлишди, бундан ташқари, бу ерда биринчи марта айланма йўл яратилди.

Ричард Баррий Паркер ва Раймонд Анвин (пастда)

Лечвортда кичик турар-жой бинолари транспорт йўллари, яшил ўтлоқлар, кичик боғлар ва дарахтлар атрофида чиройли тарзда бирлаштирилган эди. Лечвортнинг ҳар чораклик шаҳар ривожланишини энг зерикарли схемамиздан озод бўлган кенг режаси қулайлик, инсонийлик ва табиатга яқинлик ҳиссини яратди. Аслида, Говарднинг ғояларига таяниб, Паркер ва Анвин бошқа жой учун режалаштиришдан бошқа нарса яратдилар - Лечвортда ўзларининг тажрибалари билан, улар шаҳар ривожланишининг мутлақо янги стандартини - қишлоқ турини шакллантирдилар.

Гарден Cити Лечворт

Велчи Гарден Cити Велчин боғига эргашди. 1919 йилда Лорд Салисберини ўз ерининг бир қисмини сотишга кўндира олмаган Говард Лорд Десборо мулкининг бир қисми учун тендер топди. У таклифни ютиб олди ва депозит учун пулни бадавлат бизнес дўстлари тўлашди шу тариқа Англиядаги иккинчи боғ шаҳри Велвин гарден Cити туғилди.

Тўғри, биринчи боғ шаҳарлари жуда машҳур эмас эди ва Лондоннинг парчаланиши ҳақида ҳеч қандай савол йўқ эди, шундай қилиб, 1920 йилларнинг охирига келиб, Лечвортда атиги 14 минг киши, Велвинда эса 7 минг киши яшади бунинг ортида иқтисодий сабаблар бор эди: паст қаватли биноларни қуриш қиймати юқори бўлган ва боғдаги шаҳарларнинг ўзлари шаҳар марказидан анча масофада жойлашган эди, бундан ташқари, саноат корхоналарини Лондондан олиб чиқишнинг иложи бўлмади, бу бозор шароитлари, талаб ва ишчи кучи ҳажми билан изоҳланади.

Маданий сабабларсиз ҳам алоқа даражаси ва метрополиснинг таълим, маданият, коммунал хизмат соҳаларида тақдим этадиган имкониятлари орасидаги тафовут жуда катта, ҳамма шаҳар саноатига қарамай барча қут-баракалардан кейин қишлоққа кетишга тайёр эмас эди.

бироқ, Британия боғ ғоясидан воз кечмади. Кўплар шаҳарсозлик ва архитекторлар концепция устида ишлашда давом этишди, назария буюк Британияда эди, мунозаралар давом этди, аммо буларни амалга ошириш минимал эди.

Шу сабабли 1934 йилда таниқли инглиз ёзувчиси, иншо ёзувчиси, драматург ва театр режиссёри Жон Боинтон Пристли томонидан жуда кўп саволлар берилди: “буларнинг барчаси чалкаш Жарров ҳали ҳам Англияда бўлганми ёки йўқми? биз Ланкашире ва шимоли-шарқий қирғоққа ҳавола сифатида бордикми? биз энди пахта тўқувчилар, кончилар, тинкерлар ва перчинлар билан гаплашмадикми? нима учун бу чириган шаҳарлар ва уларнинг ишсиз аҳолиси билан ҳеч нарса қилинмади? кимдир ҳамма нарсани тузатадиган мўъжиза кутганми? нега бу одамлар учун туманлар ва шаҳарларни қуриш режаси йўқ? » бироқ, мўъжиза юз бермади.

Идеал шаҳар ғояси буюк Британияда зўрға амалга оширилган эди, гарчи у шаҳарсозлик ишида янги концепциянинг асосчиси бўлган инглиз бўлса ҳам (инглизлар ташқи тенденцияларга шубҳа билан қарашади, улар Албионнинг миллий анъаналари ва маҳаллий ғояларига кўпроқ ишонишади).

Вазият шаҳар концепциясида ҳам, янги ҳудудларни ривожлантиришда ҳам XX асрнинг иккинчи ярмида аста-секин ўзгарди. Шаҳар атроф-муҳитини инсон муҳити сифатида тушунчаси Буюк Британияда бир қизиқ тенденция туфайли урушлараро даврда ўзгаришга учради биргина Англияда 1919-1939 йилларда 4 миллиондан ортиқ янги шаҳар атрофи уйлари (коттежлар) қурилди: шу тарзда биринчи жаҳон урушидан олдинги даврда энг кўп шаҳарлашган мамлакат иккинчи жаҳон уруши бошланишига қадар энг деградацияга учраган мамлакатга айланди.

Дадил ўзгаришлар замондошлар эътиборидан четда қолмади: танқидчи 1934 йилда ёзганидек, "биз ҳайратда қараймиз, лекин биз янги муносабатлар, янги ғоялар ва янги қадриятларнинг янги қишлоқ хўжалиги даври ёқасида турибмиз".

Урушлар даврида кўп миқдордаги ерлар нархининг пасайиши ва даромадларнинг кўпайиши ҳисобига "шаҳар атрофи инқилоби", аҳолининг мегаполислардан ташқарига кўчиб кетишига олиб келди.

Шуни таъкидлаш керакки, ушбу даврда қурилган уйларнинг умумий ҳажмининг чорак қисми (уй-жой схемалари) давлат томонидан субсидия қилинган (1 миллионга яқин уйлар), яъни ишларнинг катта қисми хусусий савдогарлар томонидан бажарилган, уй-жой етишмовчилиги ва биринчи жаҳон уруши қаҳрамонларига кўчмас мулкни бериш бўйича кўп ваъдаларга қарамай, давлат умуман янги шаҳар режаларини рад этди.

Шуни таъкидлаш керакки, Говарднинг баъзи бир ғоялари - масалан, у ернинг жамоага тегишли бўлишини хоҳлаган - инглиз жамиятида давлат қонунлари туфайли амалга оширилмаган. Ер хусусий шахслар (уй эгалари) ва давлатга тегишли эди.

Мавзу № 12

XVIII-XX асрлар назарияси.

(Германия) Земпер назарияси

Германия мамлакатда қурилган роман услубидаги бинолар изининг кубсимон аниқ шакллари шамда кўринишининг улуғворлиги билан ҳарактерланади. Боқир минораларнинг сероблиги эса унинг динамик кўринишини таъминлайди. Текис девор юзасидаги линзалар бино динамик кўринишига хизмат қилади бу ҳусусда Вермосдаги собор ҳарактерлидир.

Готфрид Земпер

Готфрид Земпер 1803 йил 29-ноябрда Гамбург шаҳрида туғилган. Унинг отаси бой гамбург ишлаб чиқарувчиси бўлган у уч ёшга тўлганда французлар Гамбургни босиб олишди, унинг оиласи қочиб Алтонага кўчиб кетиши керак эди у ерда бўлажак меъмор Бармстедт черков мактабида таҳсил олиб, кейин Гамбург шаҳрининг гуманитар мактабига ўтди.

1837 йилда у Звингерни кенгайтириш ва қироллик театрининг қурилиши бўйича биринчи лойиҳаларни тақдим этди. Ушбу лойиҳалар учун биринчи қирол театри 1841 йилда очилган (1869 йилда ёқиб юборилган). Звингерни қайта қуриш режалари бир неча бор қайта кўриб чиқилган, аммо уларнинг бирортаси ҳам амалга оширилмаган.

Бунинг ўрнига 1846 йилда Звингерни шимоли-шарқий қисмида бадиий галерея биноси билан тугатиш тўғрисида қарор қабул қилинди. Земпер галерея қурилиши билан танишиш учун Италияга жўнайди у таклиф қилган лойиҳа маъқулланди. 1847 йилнинг ёзида лойиҳа амалга оширила бошланди. 1849 йилда Земпер инқилобда иштирок этганлиги сабабли қочиб кетганидан сўнг, архитектор Карл Моритс Хенелга қурилишни тугатиш вазифаси топширилди. Звингер, корт черкови ва сарой қароргоҳи билан биргаликда қурилган бадиий галерея ва қироллик опера уйи ("Земпер опера") бугунги кунда ҳам ҳаёлни ҳайратга соладиган меъморий ансамблни ташкил этди.
Ушбу катта буюртмалар билан бир қаторда Земпер номи билан узвий боғлиқ бўлган бошқа тузилмалар пайдо бўлди, масалан, учинчи Рейх ибодатхонаси пайтида вайрон қилинган Матернич касалхонаси, Оппенхайм шаҳар саройи ва банкир Мартин Вилгелм Оппенхайм учун қурилган (немис) рус. вилла Росе, ушбу вилла виллалар немис архитектурасининг намунаси бўлиб хизмат қилган.

Ишончли республикачилар Готфрид Земпер ва унинг дўсти Ричард Вагнер 1849 йилда Дрезден май қўзғолони олдида эди, демократик фикрлайдиган кўплаб одамлар исён орқали фуқаролик ҳуқуқларини исташган, Земпер Дрезден муниципалитетининг аъзоси бўлган ва баррикадалар қуришга рухсат берган.

Аммо у вақтинча ҳукуматга қўшилмади, чунки у қиролга содиқлик қасамёдини қабул қилди, 9 майда қўзғолон бостирилди,Земпер аввал Пирнуга, сўнгра Зикикога қочиб ўтди ва 16 майда Вирзбургга етиб келди. Шу куни янги ҳукумат "биринчи даражали демократлар" ва “асосий фитначиларни" қидириш тўғрисида қарор чиқарди. Унинг оиласи Дрезденда қолди.

Дрездендаги Готфрид Земпер ҳайкали

Земпер Дрезденни абадий тарк этди. 1863 йилда Саксон ҳукумати уни қидириш тўғрисида қарор чиқарди. У қурган биринчи қироллик театри ёнғин қурбони бўлганида ва Саксон қироли Иоханн фуқароларнинг талабига биноан янгисини қуришни буюрганида, Земпер унга режаларини ҳам юборган аммо қурилишни унинг ўғли Манфред бошқарди.
1826 йил декабр ойида Германияга (Хеиделберг, Вирзбург, Регенсбург) узоқ сафаридан сўнг, Земпер Париж касалхоналарининг меъмори Франция Кристиан Гау билан ишлаш учун Парижга келди.

Бу ерда у бир нечта таълим лойиҳалари устида кўп ишлади.
1828 йилда у Бремерхаванда порт қуришда шогирд бўлиб иш бошлади, аммо 1829 йилда у Парижга Хауга қайтиб келди. У ерда у июл инқилобини ҳаяжон билан кутиб олди.
1830-1833 йиллар орасида Земпер Италия ва Грецияга саёҳат қилиб, қадимий меъморчилик билан танишади шу мақсадда, 1832 йилда у Афина Акрополининг археологик ёдгорлигида қатнашди.

Инқилобдан кейинги ҳаёт (1849-1855) Тсикау, Гоф, Карлсруе ва Страсбургда узоқ вақт қолишмаётган Земпер Парижга келади. У ерда ибодатхона лойиҳасини ишлаб чиқади, аммо қурилиши ҳали бошланмаган, у Америкага ҳижрат қилишга қарор қилди, лекин кемада бўлганида фикрини ўзгартирди, чунки унга Англияда иш таклиф қилинди у ерда бир нечта буйруқ олган бўлса ҳам, уларнинг ҳеч бири жиддий эмас эди.

Земпер назарий ишларини бажаришга мажбур бўлди, шундай қилиб, унинг асарлари "Архитектуранинг тўрт элементи тўғрисида" (1851) (Немис: Дие Виер Элементе Дер Баукунст) ва "Фан, саноат ва санъат тўғрисида" (1852) (Немис: Виссенсчафт, индустрие ва кунст) бу даврда унинг "Техник ва тектоник санъатдаги услублар ёки амалий эстетика" (Герман Дер Стил ин ден техничен унд тектоничен кинстен о практике эстетик) асарининг энг муҳим пойдевори қўйилди

У 1860 ва 1863 йилларда икки жилдда нашр этилган бундан ташқари, у тасодифий буюртмалар бўйича ўз ҳаётини топди (1851 йилги бутунжаҳон кўргазмаси, Артур Уеллеслининг нутқи, 1852 йил Веллингтоннинг биринчи герцоги). кейинчалик Ричард Вагнер таъсири остида Земпер Цюрихга кўчиб ўтди.

Цюрихдаги ҳаёт (1855-1871) Готфрид Земпер. Франс Фон Ленбахнинг сурати. 1879 йил
1848 йилда янги, замонавий давлат ташкил топгандан сўнг, Швейцария конфедерацияси Цюрихда Швейцария Политехника институтини яратишни режалаштирди. Земпер томонидан эксперт сифатида баҳоланиши керак бўлган таклиф қилинган танлов лойиҳалари у томонидан қониқарсиз деб топилди ва охирида у институтнинг янги биносини топди.

Конфедерациянинг янги ўқув муассасаси янги давр бошланишининг тимсоли бўлиб, шаҳарнинг эски қисмида жойлашган улкан айвонда жойлашган эди. 1854-1864 йилларда қурилган асосий бино, кўплаб қайта қуришга қарамай, бугун эсланади.

Земпер дастлаб бу нафақат янги Политехника институти, балки Швейцариянинг Цюрих Олий техник мактабига айланиши, балки аллақачон мавжуд бўлган. Цюрих университетини ўз тасарруфига олиши керак эди. 1855 йилдан бошлаб Земпер янги Политехника институтида архитектура профессори бўлган у ушбу муассасанинг гуллаб-яшнашига катта ҳисса қўшди, унинг маърузаларида бутун Европадан кўплаб тингловчилар қатнашди.

Унинг шогирдларидан бири Швейцариялик архитектор Эмил Шмид эди. Иш ҳақи Земперга оиласини Саксониядан Цюрихга кўчиришга имкон берди.
Земпернинг Швейцариядаги бошқа меъморий биноси - Винтертхурдаги шаҳар зали.
Бавария қироли Людвиг II учун Земпер Мюнхендаги Ричард Вагнер театрини қурди, 1864-1866 йилларда концерт зали қурилиши режаси амалга оширилмади.
вена ҳаёти (1871 йилдан бери) Цюрихдаги г. Земпер ҳайкали (1887)
1860 йилларда Вена шаҳрида "музей масаласи" деб номланган мавзу муҳокама қилинди.

Вена шаҳридаги турли биноларда императорлик санъати тўпламларининг экспонатлари жойлаштирилган. Земпер Рингстрассе шаҳрида янги биноларни лойиҳалаштириш учун император Франс Иозос Идан буйруқ олди. 1869 йилда Земпер катта империал форумни лойиҳалаштирди, аммо шу билан тўлиқ амалга оширилмади, шунга қарамай, Вена императорлик саройи олдида Хофбург санъат ва Фан тарихи музейлари ва қироллик театрининг бинолари пайдо бўлди. ушбу буюртмалар туфайли 1871 йилда Земпер Вена шаҳрига кўчиб ўтди у ва унинг ҳамкасби, меъмор Барон Карл Вон Хазенауер қурилиш масалаларида доимо келишмовчиликларга дуч келишган.

1876 йилда Земпер ушбу лойиҳадаги иштирокини тугатди. кейинги йил Земпер соғлиғида муаммоларга дуч келди, икки йил ўтгач, у Италияда саёҳат пайтида вафот этди.
Готфрид Земпер вафотидан кейин унинг ўғли Манфред Земпер отасининг "чизмалар ва эскизлар" тўпламини нашр этди (1881 ва кейинги йилларда), яна бири Ханс Земпер отасининг таржимаи ҳолини нашр этди (Немис: Готфрид Земпер, Эин Билд Сеинес Лебенс ва Wиркенс ; 1880).

Готфрид Земпер бадиий назариётчи сифатида асл назарий ғоялар Г. Земпер Афина Акрополида олиб борган археологик тадқиқотларидан сўнг пайдо бўлган. 1834 йилда Земпер антик давр санъати тарихига бағишланган "Қадимги одамлар орасида полихром мавжудлиги ҳақида дастлабки мулоҳазалар" китобини нашр этди, китоб жуда катта резонансга эга бўлиб, унда Земпер Юнонистонда қилган кузатувларини асослаб берган.

Қадимги Юнонларнинг эстетик ғоялари, воқеликка бўлган муносабати ва санъатнинг турли турларидаги услубнинг бирлиги асосида Земпер меъморчилик ва ҳайкалтарошлик асарларида ёрқин ранг бериш кераклигини таъкидлади. У ушбу кузатувларни "полихромда" (1851) асарида ишлаб чиққан. Дрезденда Р. Вагнер билан суҳбатидан сўнг Земпер бадиий шаклларнинг парчаланишини енгиш ва "буюк услуб" (Германия Гесамткунстверк - санъат бирлашмаси) яратиш назариясига қизиқди.

Вагнер, Қадимги Юнонларда бўлгани каби, драма, шеърият ва мусиқанинг бирлигини орзу қилган. Земпер меъморчилик, безак ва ҳунармандчиликда умумий шаклларни излаган, иккисининг фикрига кўра, бундай синтез қадимги замонларда мавжуд бўлган, келажакда санъат, мусиқа, драма, рақс, архитектура ва тасвирий санъат яна битта ҳунармандчиликка бирлашганда ва "зерикиб ётганларнинг бўш вақтни бекор қилиниши" мумкин эканини уқтирди.

1851 йилда Лондонда бўлиб ўтган биринчи жаҳон кўргазмасининг экспозициясини тайёрлаш тажрибасида Г. Земпер "миллий таъмни Лондон саноат кўргазмаси билан боғлиқ ҳолда такомиллаштириш бўйича таклифлар" (1852) Сарлавҳали "фан, саноат ва санъат" номли иншосини нашр этди. "Техник ва тектоник санъатдаги услуб" ёки "амалий эстетика" ("практик эстетик") тугалланмаган капитал ишининг асосий ғояси санъатнинг "юқори" ва "паст", идеалистик деб бўлинган бўлинишини енгиш учун "амалий назария" ни ишлаб чиқиш эди.

Ижодкорликнинг интилишлари ва моддий томони, дизайн (утилитар шакллантириш) ва маҳсулотларни кейинчалик безатиш Лондон давридаги мақолалар ва маърузаларда ("услубларнинг қиёсий назарияси тизимининг эскизи", "декоратив санъатнинг меъморчилик билан алоқаси тўғрисида") Земпер янги методологияга эҳтиёж борлигини таъкидлади, "тасвирий санъат" нинг уч тури (бу. белли арти, фр. бокс санъати), расм, ҳайкалтарошлик ва архитектура, "қадимги даврларда бўлганидек", пайдо бўлган академик назария ўрнига, немис меъмори ва назариётчиси ҳунармандчилик ва материалларни қайта ишлаш технологиясининг устуворлигини таклиф қилди.

Архитектура бинолари

Баутзенда барок қурилиши (немис: Алте Касерне)

Дрезден шаҳрида қирол театри биноси 1832-1841 (немис: Хофттеатер) (1869 йилда ёқиб юборилган)

Вилла Роса - 1839 йил (иккинчи жаҳон уруши пайтида, бузилган, кейинчалик бузиб ташланган)
Синагога биноси - 1839-1840 (1938 йил 9 ноябрда вайрон бўлган)
Оппенхайм саройи - 1845-1848 (иккинчи жаҳон уруши пайтида вайрон қилинган)
Дрезден санъат галереяси биноси - 1847-1855
янги қирол театри биноси (Земпер опера) - 1871-1878

Цюрихда Тоwн Халл - 1858 (амалга оширилмаган танлов лойиҳаси)
политехника институти биноси1858–1864 федерал расадхона биноси

Винтертхурда
шаҳар ҳокимияти биноси - 1865-1869

Вена шаҳрида Бургтеатер суд биноси (Германия: Бургтеатер) 1873-1888
Вена империал форуми, хусусан: Вена санъат тарихи музейи - 1872–1881, 1889 йилда якунланган Вена табиий тарихи музейи - 1872-1881, 1891 йилда якунланган
Неуе Бург биноси (Немис: Неуе Бург) - 1881-1923

1825 йилда Земпер ўзининг туғилган шаҳри портининг қурувчиларига ёрдам беришга ҳаракат қилди,Готфрид Мюнхен санъат академиясининг меъморий ихтисослиги бўйича ўқишга киради, шунга қарамай, Готфрид меъморчиликка жиддий қизиқиш билдирмайди.

1826 йилда у ватанига жўнаб кетди ва декабрда у пойтахт касалхоналарини лойиҳалаш билан шуғулланувчи меъмор Гау билан биргаликда ишлашни бошлаш учун Парижга келди , таълим лойиҳалари устида жиддий иш вақти бошланди.

1828 йилда Земпер Бремерхавен порти қурилишига шогирд сифатида борди аммо бир йилдан сўнг у Франция Кристиан Гауга қайтиб келди. Франция пойтахтида Земпер июл инқилобини ҳаяжон билан кутиб олади.

Мавзу № 13

XVIII-XX асрлар назарияси.

Россия. Баженов. Жолтовский

Баженов Василий Иванович

Василий Иванович Баженов (1 март 1737 туғилган) - Рус меъмори, архитектура назариётчиси ва ўқитувчиси, классизмнинг вакили, рус псевдо-готикасининг кашшофи. Масон. 1784 йилдан Россия академиясининг аъзоси, бадиий академиянинг вице-президенти (1799 йилдан). ҳақиқий давлат маслаҳатчиси (1796 йилдан). Энг муҳим бинолар

Пашков уйи

Царицино саройи ва парк ансамбли, Кремл саройининг лойиҳаси,Биковода Владимир черкови

Михайловский қалъаси

Баженов В.И болалигида у қадимги пойтахтдаги барча турдаги биноларни чизиб, санъат учун табиий истеъдодни кашф этди. Баженовни чизишга бўлган иштиёқ 1754 йилда Москва университетининг бош меъмори этиб тайинланган ва уни ўз мактабига қабул қилган меъмор Д В. Ухтомскийнинг эътиборига тортди .

Унинг тавсиясига биноан Баженов 1755 йил апрел ойида Москва университетининг гимназиясига кириб, у ерда келажакдаги бадиий академия учун мўлжалланган махсус "бадиий синф" га ўқишга кирди. Энг яхши 9 талаба қаторидан Баженов 1756 йилда И. И. Шуваловнинг ташаббуси билан Санкт-Петербургдаги академик гимназияга кўчирилди ва 1758 йил январда бадиий академия очилгандан кейин у талабалар сафига қабул қилинди [5].

Академияда унинг меъморчилик қобилияти шу қадар аниқландики, архитектура профессори С. И. Чевакинский истеъдодли ёш йигитни авлиё Николай денгиз собори қурилишида ёрдамчисига айлантирди. 1760 йил сентябр ойида Баженов Парижга ўз истеъдодини ривожлантириш учун юборилди (чет элга юборилган бадиий академиянинг биринчи нафақахўраси А.П. Лосенко билан бирга).

Профессор Чарлз Девая билан бирга шогирдликка кирган Баженов ёғочдан ва мантардан ясалган меъморий қисмларнинг макетларини яратишни бошлади ва машҳур биноларнинг бир нечта моделларини ижро этди.

Парижда у қисмларнинг мутаносиблигига қараб Лувр галереяси, Римда эса Санкт-Петер бутруснинг ўйма нақшини ўрганган. Ж.Ж. ортидан Суффло, К.Н. Баженов Ледоухни ва ўша даврдаги бошқа француз классицизм усталарини "композициялари, тузилиши ва декораси мураккаб, кўпинча масоник символизмни ўз ичига олган дизайнлаштирилган иншоотларнинг улкан миқёси учун лаззат" ни ўзлаштирди [6] ва аслида ҳар доим ҳам имкони йўқ эди.

Россияга қайтиб келиб, Москвада яшаб, Баженов Витрувий асарини нашр этишда иштирок этди (таржимаси Ф.В. Каржавин). Баженов ўз даврининг энг яхши қурилиш амалиётчиларидан бири эди, у режалаштириш санъати ва лойиҳаланган биноларнинг нафислиги билан ажралиб турарди (у ўз ватанига қайтганидан кейин уни тўлиқ намойиш қилди).

У шундай деб аталганларнинг дирижёрларидан бири бўлган. Рус архитектурасидаги французча дид (услуб), унинг ёрқин ёдгорлиги Пашков уйи. У Кетрин учун кўнгилочар муассасалар мажмуаси профессори илмий даражасида академик дастурда ўз маҳоратини намойиш этди; аммо, Баженов кутилган лавозимни эгалламади ва илмий хизматдан бўшатилди, шундан кейин княз Г.Орлов уни артиллерия бўлимига капитан унвони билан бош меъмор қилиб тайинлади.

Гап шундаки, Баженов Москвада Пашков уйини, пойтахт яқинида - Царицинода сарой мажмуасини қурган. Москва Кремлида, Москва дарёсига қараган устунлар ўрнида, меъмор буюк империя форумини ёки Боровитский тепалигидаги катта Кремл саройини лойиҳалаштирди.

Ушбу мажмуа катта театр маркази ва Кремлнинг барча кўчалари бирлашиши керак бўлган оммавий йиғилишлар учун тасвирий майдон билан жиҳозланган. Бундай ҳолда, тарихий контекст деярли эътиборга олинмади: Кремлнинг Петролга қадар бўлган кўплаб бинолари бузилиши керак эди, шу билан бирга собор майдони майдонидаги маъбадларни кўринишини дарёнинг қирғоғидан ёпиб қўйди, бу эса қасрнинг тарихий кўринишини муқаррар равишда бузиб юборади [7].

Кремл деворлари аллақачон бузилиб кета бошлаган (Москва дарёсига қараган олтита минорали деворнинг бир қисмини бузиш), аммо Кремл тепалигининг этагида чуқур қазиш пайтида қадимги соборлар деворларида ёриқлар пайдо бўлган ва императорнинг хоҳишига биноан қурилиш кейинга қолдирилган ва кейинчалик бутунлай ташлаб қўйилган, (1775 йилда); кейинчалик Кремл деворларининг вайрон қилинган қисмини М.Ф. Казаков қайта тиклаган [8].

17-аср охиридаги Наришкин барокко ва ғарбий Европа готик безакларининг инновацион бирлашмаси бўлган Баженовнинг ансамбли билан ҳам худди шундай тақдир бўлди. Баженов бу комбинацияни биринчи марта 1775 йилда, М.Ф. Казаков билан биргаликда ходинка майдонининг вақтинча кўнгилочар павильонларида ишлаган, у ерда кучук-кайнарджи тинчлик шартномаси турклар билан тузилган. Кетрин 1785 йил ёзида уч кун тахтга ўтирди, Царицинодаги саройларнинг қурилишига ташриф буюрди (ўзига ва катта дукалга) ва уларнинг тенг ўлчамидан ғазабланиб, уларни бузишни буюрди; меъмор лойиҳадан олиб ташланди.

Шу билан бирга Москвада Баженов "ўзига хос" (хусусий) академияни ташкил қилиш ва талабаларни ёллаш учун ҳаракат қилди, кўринишидан бу фикр муваффақиятсиз тугади, чунки Баженовнинг сўзларига кўра, "менинг мақсадимга тўсиқлар жуда кўп", ҳозиргача Баженовга Санкт-Петербургнинг йўқолган ёдгорлиги, Литеинй кўчасидаги эски Арсенал (XIX асрда уни туман суди эгаллаб олган, 1917 йилда ёқиб юборилган, 1920 йил охирида демонтаж қилинган); аммо, эҳтимол, меъморнинг бунга алоқаси йўқ.

Бинонинг қурилиши 1766 йил баҳорида артиллерия бўлими меъмори В.Т. Фон Дидеричштейн раҳбарлигида бошланган ва муҳандислик корпуси архитектори К.И.Спеcкле томонидан олиб борилган. Баженов 1766 йил охирида артиллерияга кирди, аммо тез орада Москвага жўнади.

Ушбу мавзуга оид кўплаб ҳужжатлар Санкт-Петербургдаги Вимаививс тарихий архивида ("артиллерия музейи архиви") сақланган. Царицино мулкидаги жарлик устидаги катта кўприк сақланиб қолган саноқли бинолардан бири бўлиб, унга аниқ асос солган Баженовнинг муаллифлиги ҳисобланади.

Ҳаётий воситасиз қолган Баженов санъат институтини очди ва хусусий биноларни эгаллади, княз билан бўлган бу муносабатларда Кетрин сиёсий мақсадларни шубҳа остига қўйди ва унинг ғазаби бошқаларга қараганда аввалроқ Баженовга тушди; аммо бу нарса хизматдан четда қолишдан бошқа нарса эмас эди ва 1792 йилда у яна адмиралия кенгаши томонидан хизматга қабул қилинди ва ўз фаолиятини Санкт-Петербургга ўтказди.

Ҳеч қандай сабабсиз, у Каменноостровский саройига - Каменни оролидаги буюк Дюк Павел Петровичнинг саройига тегишли бўлиб, Гатчина саройида ишлади. Ҳужжатлаштирилган нарса унинг Михайловский қалъаси лойиҳаларидан бирини ишлаб чиқишда иштирок этишини тасдиқлайди.

Санкт-Петербург тадқиқотчиларининг фикрига кўра, бу улуғвор структуранинг муаллифлиги фақат Баженовга тегишли бўлиши мумкин эмас, иш қурилишдан анча олдин бошланган ва режанинг эскизларини чизган Павел Петрович, кичик суднинг биринчи меъмори А. Франсуа томонидан "айтилган", Виолиер, кейин - 1790-йилларда - Баженов қўшилди, аммо сўнгги қоралама В. Бренна томонидан тузилди; у амалга оширилди унинг тахтга ўтиргандан сўнг, умуман онаси томонидан таъқиб қилинадиганларнинг барчасига мурожаат қилган Павел И. Баженовни бадиий академиянинг вице-президенти этиб тайинлади ва унга Россия архитектурасини тарихий ўрганиш учун рус биноларининг расмлари тўпламини тайёрлашни буюрди, шунингдек нима қилиш кераклиги ҳақида тушунтириш берди.

Рассомлар академиясида рус рассомларининг истеъдодларини ривожлантириш бўйича тегишли ютуқларни етказиш, Баженов ўзини маҳаллий санъат ҳомийси сифатида кўрсатган монархнинг марҳаматли буйруқларини бажонидил бажаришга киришди; агар у кутилмаганда ўз ҳаётини тўхтатмаганида эди, у кўп ишларни қилиши мумкин эди.

Баженов Смоленский православ қабристонига дафн қилинди, аммо 1800 йилда унинг қолдиқлари глазово қишлоғида (ҳозирги тула вилояти ясногорский тумани) Баженов мулкига топширилди.

Гатчина саройи

Пашков уйи

"Баженовдан деярли ҳеч нарса қолмади, Кремлга қарши фақат битта Пашков уйи бор, қолгани эса фасад, ҳаммаси бузилиб кетган ва Баженов уни қурганми ёки йўқми ҳали ҳам номаълум", дейди Григорий Ревзин [10]. шунга қарамай, Баженовнинг тан олинмаган даҳо сифатида, унинг улуғвор дизайни авторитар ҳокимият томонидан қадрланмаган романтик қиёфаси рус оммавий онгида, айниқса совет даврида, у ёки бу ташлаб қўйилган биноларни сақлаб қолиш учун Баженов номи билан боғланишга мажбур бўлганда кенг қўлланилган.

Натижада, 18-аср охирида Москва вилоятидаги сохта-готика иншоотлари бир вақтнинг ўзида ёки бошқа бирида Баженов ва Казаковга тегишли бўлган (ёки ёзилишда давом этмоқда), муаллифлиги ҳужжатларни сақламаган.

Баженовнинг фақат иккита лойиҳаси ишончли танилган - Кремл ва Царицино. Архитектура тарихчиларининг деярли барчаси унинг исмини Пашков уйи билан боғлайдилар.

Иван Жолтовский

1867 йил 27-ноябрда таниқли рус меъмори Иван Жолтовский туғилган у бизга таниш бўлган Москванинг меъморий қиёфасини яратган. Биз Жолтовский тақдирининг асосий босқичларини, шунингдек унинг Москвадаги асосий биноларини эслаймиз.

Иван Жолтовский Россиянинг Пинск шаҳрида туғилган ва у ерда классик гимназия таълимини олган, кейин 1889 йилда у император бадиий академиясининг олий рассомлик билим юртини "халқ уйи" лойиҳаси билан тугатди, бунинг учун унга меъмор ва рассом унвони берилган. Жолтовский Санкт-Петербургдаги император бадиий академиясида ўқиб, турли хил архитекторларнинг ёрдамчиси сифатида тажриба орттирган.

Архитектор Иван Жолтовский (1867-1959).

1903 йилда, меъмор Москвада Скаков жамиятининг биноси қурилиши бўйича танловда ғолиб чиқди, бу Жолтовскийнинг қарийб 56 йил давом этган карьерасидан бошланади. Инқилобдан олдин бошланган Жолтовскийнинг муваффақияти совет даврида алоҳида давом этди у Шусев билан биргаликда пойтахт "янги Москва" ни қайта қуриш бўйича машҳур режани ишлаб чиқишда қатнашган, ҳеч қачон қурилмаган "советлар саройи" лойиҳаси танловида Б.М. Иофан билан рақобатлашди ва Ленинский проспектидаги уйнинг лойиҳаси учун Жолтовский 1950 йилда Сталин мукофотига сазовор бўлди.

Архитекторнинг услубига келсак, унга Италия уйғониш даври меъморчилиги ва таниқли меъмор Андреа Палладио фаолияти таъсир кўрсатди. 1937 йилда итальян меъмори томонидан Жолтовскийнинг "архитектура бўйича тўртта китоб" таржимаси нашр этилди.

Архитектор Жолтовский ўзининг лойиҳаларида ажойиб билимларини ўзида мужассам этган мумтоз услубнинг тарафдори ҳисобланади. Жолтовскийнинг биринчи биноларидан бири - Спиридоновкадаги Тарасов саройи . Вицензадаги Палаззо Тиенни ва Венециядаги Доге саройи Палладио томонидан қурилган. Уйғониш даври ғоялари Жолтовскийнинг келажакдаги деярли барча лойиҳаларида мавжуд.

"Ротонда" вилласи, аниқроғи вилла Алмерико-Cапра, деярли дунёдаги энг машҳур хусусий уйдир. 1551–1591 йилларда Виценза меъмори Андреа Палладио томонидан қурилган.

Урушдан кейинги йилларда Жолтовский, Москваликлар ҳар куни у қурган бино ёнидан ўтадиган биноларни яратди ва уларнинг муаллифи буюк меъмор эканлигини англамаслиги мумкин бу, масалан, Неглинная марказий банки, Москва ипподромининг Смоленская майдонидаги "минорали уй" шунингдек, меъмор Россиянинг бошқа шаҳарларида лойиҳалар яратди, шу жумладан шаҳар режалари устида ишлади, фаолиятининг охирида у тез орада бутун мамлакат бўйлаб одатий "Хрушев" биносининг асосига айланган биринчи кенг панелли уйларни лойиҳалашда иштирок этди.

Биз бугунги кунда кўришимиз мумкин бўлган энг яхши Москва меъморининг олтита лойиҳасини эслаймиз.

1. Италия Палаззо услубидаги сарой Италия меъмори Андреа Палладонинг ишидан илҳомланган Жолтовскийнинг дастлабки биноларидан биридир.

Тарасовнинг Спиридоновкадаги саройи, 1912 йил

2. Давлат банкининг Неглинная кўчасидаги асосий биноси 1890 йилда архитектор К.М.Биковский томонидан лойиҳалаштирилган. Бинонинг марказий қисми узун бўйли деразалар билан гумбазсимон безакли ва ҳайкалсимон барильеф билан безатилган.

Дастлаб, давлат банкининг иккала томонида иккита кичик иншоот мавжуд эди. 1929 йилда уларнинг ўрнида Италия уйғониш даври услубидаги безакли элементлари бўлган олти қаватли иккита бино пайдо бўлди - улар меъмор Жолтовский томонидан яратилган.

Давлат банкининг Неглинная кўчасида жойлашган биноси, 1929 йил

3. Бу ерда Жолтовский яна ўзининг устозига Палладио ижодига мурожаат қилади. Моховая кўчасидаги бинони Вицензадаги Валмарана Палаззода Италиялик меъмор томонидан қўллаган катта ордер билан безатилган.

. Моховая уйи, 1934 йил

Жолтовский ўз ғояларини ўша даврнинг Москва меъморий ландшафтига кўпроқ мос келадиган услубда ишлов беради ва бинонинг нисбатларини янада динамик қилади, уйнинг қанотларидаги кичик ордердан фарқли ўлароқ, унинг марказини визуал равишда ажратади. Маховой кўчасида бошқа меъморий ёдгорликлар билан ўралган Палладионинг ижодий тақлиди бугунги кунда ҳам бошқа маъмурий бинолар орасида ҳашаматли кўринади.

4. Ушбу лойиҳа билан Жолтовский нафақат меъморчилик жамоатчилигини, балки совет ҳукуматини ҳам ҳайратда қолдирди. 1950 йилда меъмор Калужской кўчасидаги уй учун Сталин мукофотига сазовор бўлди. Ленинский проспектидаги саккиз қаватли уй бизнинг эътиборимизни жалб қилмаслиги мумкин, чунки Москва ва Россиянинг бошқа шаҳарларида биз ўнлаб шунга ўхшаш уйларни учратишимиз мумкин.

Ленинский проспект кўчаси, 1949 йил

Жолтовский уйининг ўзига хослиги шундаки шу тоифадаги уйларнинг биринчисидир ушбу лойиҳада меъмор Москва учун янгилик бўлган кўп қаватли турар-жой биноси фасадини дизайнига ижодий ёндошган, яқиндан диққат билан қараганда, Ленинский проспектидаги 11-уй консолларда мураккаб карниз билан безатилган, унинг фасади бўйлаб чиройли ҳайкал элементлари ишлатилган.

5. Бу уй Москваликларга “минорали уй” сифатида таниш унинг ён томонидаги фасадида “Смолянская” метростанциясининг вестибюли жойлашган умуман олганда ташқи кўриниши Жолтовскийнинг Ленинский проспекти кўчасидаги уй билан ўхшаш-”неоренессанс” услубида безатилган содда геометрик ҳажм уйнинг фасади ҳар хил безак деталлари билан безатилган

. Смоленская майдонидаги уй, 1956-йи

Москва ипподроми

6. Дастлаб Москва ипподроми 1834 йилда жамоатчиликка очилди бино фақат 1899 йилда архитекторлар И.Т. Барютин ва С.Ф. Кулагиннинг лойиҳаси билан қурилган. Улар уни кўплаб миноралар, портиклар ва отларнинг ҳайкаллари билан безашди.

Москва ипподроми

1949 йилда ипподром устунларини вайрон қилган ёнғин содир бўлди. Архитектор Жолтовский В.Л.Воскресенский ва П.И.Скокан билан биргаликда бино ва стендларни деярли бутунлай қайта қурди олдинги лойиҳадан, бинонинг чап томонида оқланган туррет ва ўнг томонда саккиз устунли портико мавжуд эди

Иван Владиславович Жолтовский (Полша: Ян Лотовский; Беларус Иван Жолтовский; 1867-1959) - рус ва совет архитектори, рассом, маърифатпарвар, Москва архитектурасидаги ретроспективизмнинг энг йирик вакили инқилобдан олдинги даврда нео-уйғониш ва неоклассицизм устаси сифатида ишлаган, совет даврида Сталинист архитектура оқсоқолларидан бири бўлган. 1890-йилларда арт ноувеау услубининг пайдо бўлиши пайтида иш бошлаган Жолтовский 1950-йилларда катта панелли уй-жой қурилиши даври бошланишини кўрди (у биринчи кенг панелли уйларни лойиҳалашда ҳам иштирок этган).

Иван Жолтовский

Москва ипподромининг биноси, 1950-1955 йй.

1940 йилларнинг охирида А. Ждановнинг бутуниттифоқ "Звезда" ва "Ленинград" журналларида чоп этган мақолалари билан бошланган мамлакат раҳбариятининг санъатга бўлган умумий ҳужуми фонида Жолтовский устахонаси ва мактаби космополитизмда айбланди. М. Баршч ва Г. А. Захаров устахонадан чиқариб юборилди.

1949 йилда Ленинский проспектидаги турар-жой биноси лойиҳаси учун Жолтовский архитектура соҳасида Сталин мукофотига сазовор бўлди. Сталинист лауреатларнинг рўйхати шахсан И.В. Сталин томонидан тасдиқланган, шунинг учун 1950 йилдан бошлаб Жолтовский архитектура мактабининг партия раҳбарияти томонидан таъқиблар тўхтатилган.

1950-1952 йилларда Жолтовский устахонаси меъморлар И. Т. Барютин ва С. Ф. Кулагиннинг лойиҳасига биноан 1889-1894 йилларда қурилган Москва ипподромининг асосий биноси (беговая арбор) реконструкция қилинди ва қайта қурилди.

1952-1954 йилларда Жолтовский устахонаси катта панелдаги турар-жой бинолари учун биринчи бутуниттифоқ танловида қатнашди ва у турли қаватлар ва конфигурацияларнинг олтита лойиҳасини ишлаб чиқди, уларнинг характерли хусусияти биноларнинг пастки ва юқори қаватларидаги барча ностандарт элементларнинг концентрацияси; очиқ панелли бўғинлар ҳам биринчи бўлиб таклиф қилинди.

КПСС ХХ конгресси номидаги касаба уюшма санаторияси 1956 йилда Евпаторияда академик И.В. Жолтовскийнинг лойиҳасига биноан қурилган. Шаҳарнинг курорт ҳудудининг марказий қисмида, денгиздан 500 м узоқликда (Кирова кўчаси, 64) [9].

1959 йилда И.В.Жолтовский 91 ёшида вафот этди.

Мавзу № 14

XVIII-XX асрлар назарияси. Россия И. Грабар

И.Е. Грабар рус шимолини биладими? унинг таржимаи ҳоли ва илмий фаолияти фактларига асосланиб, ушбу саволга ижобий жавоб бериш керак ўттиз ёшли рассомнинг Россиянинг шимолий вилоятларига қизиқиши асрнинг бошларига тўғри келади, у Мюнхендан қайтиб келганда Н.К.Рерич ва И.Я.Билибин билан ҳамкорлик қилади, "санъат олами" журналининг таҳририятида ва кўргазма тадбирларида, бу вақтга келиб, рус зиёлилари орасида, Рерич ва Билибиннинг таъсирисиз, шимолий Россия қадимги рус маданиятининг ўзига хос хазинаси сифатида кўрила бошланди. 1902 йилда И.Е. Грабар шимол бўйлаб узоқ сафарга чиқади.

Бу сафар унинг саёҳати 1902 йил август ойининг бошида Вологдада иш бошлади бу ерда у Диоcесан дарахти тўпламлари билан қизиқади, унинг куратори, биринчи Вологда қўлланмаларининг муаллифи, руҳоний С. Непейин билан учрашади ва Вологданинг диққатга сазовор жойларини зиёрат қилади.

Саёҳат деярли икки ой давом этади ушбу саёҳатда у эскизлар тайёрлайди, Солвигегодский ва Холмогорск округлари ҳудудидаги меъморий иншоотлар, маъбадларнинг ички маконлари, қишлоқларнинг турлари, қабристонлар ва шаҳарларнинг кўп суратларини олади.

Вологда Кремлидаги Епископнинг иқтисодий биноси. 1921 йил.

Шимолий табиат ва ёғоч меъморчилиги унда кучли таассурот қолдиради. “сухонда аллақачон, - деб ёзади у“ автомонография ”да, - биз учрашган биринчи қадимий ёғоч черкови мени жуда ҳаяжонга солди.

У ўз акасига ёзган хатида шундай деди: «Шимолий шаҳарлар сон-саноқсиз черковлар ва аҳолиси ва уйларининг тўлиқ йўқлиги билан ажралиб туради уларга яқинлашганда фақат 30 ёки ундан ортиқ черков ва иккита ёки учта ёғоч уйни кўрасиз.

Великий Устюгда уларнинг 38 таси мавжуд ва ҳеч қандай меҳмонхоналар йўқ. Ресторан йўқ , у тунда хусусий уйга жойлашди.

Учлик черкови 1727 йил билан Ненокса. 1920. фотосурат Н.Н. Померанцева.

1902 йил Шимолий саёҳати ҳақидаги таассуротлар ва материаллар кейинчалик Кнебелнинг "Россия санъати тарихи" нашрининг I ва VI жилдларида ўз аксини топган, бу ерда И.Е. Грабар ва Ф.Горностаев рус ёғоч меъморчилиги ва 17-18-аср деворлари расмларига ажойиб боблар ёзганлар.

И.Е. Грабарнинг ўша пайтда пайдо бўлган шимолий санъат ёдгорликларига чуқур қизиқан.

Унинг экспонатлари ва Вологданинг қарашлари. 1903 йил 2-февралдаги хат билан С.А.Непеин И.Е.Грабарга унинг барча талаблари бажарилганлиги тўғрисида хабар беради ва муаллиф ёғоч черковларнинг рўйхатини, шунингдек, унга қизиққан қадимги усталар санъат асарларининг ўнта салбий изларини юборади.

Биринчи шимолий экспедициядан И.Е. Грабар олиб келган шимолий ландшафтлар ва архитектурадаги фотосуратлар, ўзининг "автомонография" асарида ёзганидек, Санкт-Петербургда шов-шувга сабаб бўлди. "Wорлд оф арт" уюшмасининг баъзи аъзолари, альбомни нашр этиш ғоясига эга бўлишди.

Шимол томондан олиб келинган эскизлар ва ландшафт эскизлари асосида И.Е. Грабар 1902-1903 йилларда "санъат олами" кўргазмаларига тақдим этган бир нечта асарлар, шу жумладан "шимолий Двинадаги шаҳар" катта расмини (Красноборск шаҳрининг манзараси) ясаган.

Черковнинг қўнғироқ минораси билан Красноборскийдан Кулига-Дракованово архангелск вилояти 1920 йил.сурат

1925 йилда И.Е. Грабарнинг Перм Строганов уялари ва Уралга саёҳати самарали бўлди. 1926 йил августда И.Е.Грабар бошчилигида Онега экспедицияси ўтказилиб, унда меъмор П.Д. Барановский, реставратор Г.О.Чириков, Н.Н.Померанцев ва фотограф А.В.Лядов иштирок этди. Улар Витегра, Петрозаводскда бўлишди, Кижм, Повенец, Кондопога, Кивач ва Шуя шаҳарларига ташриф буюришди. И.Е.Грабар бу ерда кўрилганларнинг барчасини "музлатилган эртак" деб таърифлайди ва у бўёқлар ва камера олмаганидан жуда афсусланади.

Иқтисодий вайронагарчилик ва қиймат векторларининг кескин ўзгариши шароитида маҳаллий меъморий ва бадиий мероснинг юқори тарихий ва бадиий қадриятларини англаб, унинг тез қирилиб кетиш хавфини англаб, И.Е. Грабар уни сақлаш, ўрганиш ва иложи борича ундан фойдаланиш учун барча имкониятлардан максимал даражада фойдаланишга ҳаракат қилди.

Тўлиқ идентификация бунга 1910-1916 йилларда ўтказилган "Россия санъати тарихи" нашриёти ёрдам берди ўша пайтда мукаммал бажарилган расмлар билан жиҳозланган, ёрқин адабий тилда ёзилган ушбу асар рус санъатининг бойлиги ва сифати тўғрисида мутлақо янги ғояни юзага келтирди. Рус халқининг жаҳон санъат маданиятига қўшган ҳиссасини қайта баҳолашга имкон берди ва унинг драматик тақдирлари ҳақида фикр юритишга илҳом берди.

Холмогори эпископларининг мақбаралари преобразенскийнинг шимолий деворида Архангелскдаги Холмогори собори Рег Афанасийнинг портрети. 1920 йил. сурат Н.Н. Померанцев.

И.Е.Грабарнинг маданий меросни асраш бўйича биринчи тўғридан-тўғри маърузаси 1911 йилдан, у "олд йиллар" журналининг саҳифаларида "вандализм чегаралари тўғрисида" мақоласини нашр этган пайтга тўғри келади.

Кейин мақола муаллифи архитектура ёдгорликларига турлича муносабатда бўлишга чақирди ва ихтисослашган давлат фондидан маблағ сотиб олиб, архитекторларнинг ноёб асарларини миллийлаштиришда сақлаб қолиш муаммосини ҳал қилди.

Аммо И.Е. Грабарнинг маданий меросни миллий миқёсда сақлаш ва ўрганиш борасидаги чинакам самарали фаолияти 1917 йил феврал инқилобидан кейин бошланди. Сўнгра Санкт-Петербургда муваққат ҳукуматнинг комиссари Ф.А.Головиннинг раҳбарлигида санъат тўғрисида махсус йиғилиш ташкил қилинди.

Унга Н.К.Рерич ва А.Н.Беноис билан биргаликда И.Е.Грабар киритилган. Улар "олинган бадиий меросни ҳимоя қилиш тўғрисида" мурожаатномани туздилар, у матбуот томонидан тарқатилди ва Петроград кўчаларида қолдирилди.

Россиянинг меъморий ва бадиий мероси тақдирлари учун алоҳида аҳамиятга эга бўлган музейлар ва санъат ва қадимий ёдгорликлар бўлимининг иши, шунингдек қадимий расмларни очиш бўйича комиссия, кейинчалик 1918 йил бошидан бошлаб марказий Тарих музейига айлантирилган

Унинг маслаҳатчиси ва руҳи И.Е. Грабар у коллежда музейлар ва санъат ва қадимий ёдгорликларни ҳимоя қилиш бўйича коллеж тўғрисида дастур низомни ишлаб чиқди, "давлат миқёсидаги музей сиёсати тўғрисида" 14 лойиҳавий таклифларни тайёрлади.

1920 йилларда деярли барча реставрация тадбирларини режалаштирди, йўналтирди ва кузатди, ёдгорликларни рўйхатга олиш ва ҳимоя қилишни ташкил этиш, Россия ҳудудида музей ишларини ривожлантириш, главмузейнинг кўрсатма ва буйруқлари, вилоят олимлари, мутахассислари ва маҳаллий маъмурият ходимлари билан фаол ёзишмалар, уларнинг ишларига раҳбарлик қилиш ва фаолиятда илмий асосланган кўрсатмалар бериш муҳим эди.

"Музей ишлари тўғрисида" мақоласида шундай ёзади: "Музей ишининг барча асосий масалалари ишлаб чиқилаётган пайтда, вилоят янги музейларнинг бутун тармоғини яратишни ва эскиларининг қайта ташкил этилишини талаб қилди.

Ҳаёт кутмайди ва агар пойтахтдаги музейлар вақтинча аввалги шаклларида яшаши мумкин бўлса, унда Россиянинг янги вилоятлари янги музейларга муҳтож ва нарсаларнинг кучи билан, департамент вилоят музейларига катта эътибор беришга мажбур бўлади ва йил давомида у катта марказларда бир нечта биринчи даражали музейларни яратади.

Уларда ҳозир ҳар қандай пойтахт музейи ҳасад қилиши мумкин бўлган тўпламлар мавжуд. Кафедра ўнлаб вилоят, туман ва ҳатто шаҳарларда Россиянинг энг чекка бурчакларида санъатнинг маърифати ва тарғиботи билан шуғулланувчи ўнлаб кичик музейларни ташкил қилди.

И.Е.Грабар томонидан ёзилган ва 1919 йилда нашр этилган "нима учун санъат ва қадимий буюмлар хазиналарини ҳимоя қилиш ва йиғиш керак" рисоласи давлат музей ишларининг асосларини белгилаб беради ва нима ва қандай ҳимоя қилиш, тўплаш, тўпланган ва очилган қадриятларни рўйхатдан ўтказиш бўйича амалий тавсиялар беради.

Уларни қандай сақлаш ва инвентаризация қилиш; товар-моддий захиралар ва карталарнинг намуналари берилган. Ушбу кўрсатмаларнинг барчаси соҳада, хусусан Россиянинг шимолида музей сиёсатини олиб борган ишчилар учун жуда муҳим ва қимматли ёрдам эди.

Вилоят, шу жумладан Вологда, зиёлиларнинг эътиборини И.Е.Грабарнинг Россия меъморчилиги ва расм ёдгорликларининг тарихий-бадиий қийматини ўрганиш ва аниқлашдаги фаолиятига 1907-1915 йилларда "Россия санъати тарихи" асарида ишланган пайтда жалб қилинган.

Бу вақтда И.Е.Грабар шимолий бадиий меросни ўрганиш соҳасида ишлаган бир қатор маҳаллий тарихчилар, санъатшунослар ва рассомлар билан фаол ишбилармонлик алоқаларини ўрнатди, улар унинг турли хил илтимослари ва таклифларига диққат билан жавоб бердилар ва у билан ҳамкорлик қилдилар.

Мавзу № 15

XIX-XX асрлар назарияси. Франция. Ле-Корбюзье

Ле Корбюзье деб номланувчи Чарл-Эдоуард Жеаннерет (6 октябр 1887 - 27 август 1965), Швейцариялик Француз меъмори, дизайнер, рассом, ва режалаштирувчи, ёзувчи ва кашфиётчи ҳозир замонавий меъморчилик деб аталади. У Швейцарияда туғилиб, 1930 йилда француз фуқароси бўлди. У Европа, Япония, Ҳиндистон ва шимолий ва жанубий Америкадаги биноларни лойиҳалаштирди.

Кўпчилик шаҳарларда яшовчилар учун яхшироқ яшаш шароитларини яратишга ўзини бағишланган Ле Корбюзье шаҳарлар режалаштириш соҳасида ишлари самарали бўлди ва Конгрес интернационал арчитеcтуре модерне (Cиам) нинг асосчиларидан бири эди. Ле Корбюзье Хиндистоннинг Чандигарҳ шаҳри учун бош режани тайёрлади ва ўша ерда бир неча бинолар учун махсус дизайнларни тақдим этди.

2016 йил 17 июлда етти мамлакатдаги Ле Корбюзье лойиҳаси ЮНЕСКОнинг жаҳон мероси рўйхатлари таркибига Ле Корбюзьенинг меъморий иши, замонавий ҳаракатларга устивор ёндашув сифатида киритилган.

Эрта ҳаёт (1887-1904)

Чарл-Эдоуард Жеаннерет 1887 йил 6-октабрда Швейцариянинг шимоли-ғарбидаги неучател кантонида, Жура тоғларида кичик чегарадош Чаух-де-фондс (ла чаух-де-фондс) Франция. Бу соатлар ишлаб чиқаришга бағишланган саноат шаҳар эди. (1920-йилда ле Корбюзье тахаллуси билан танилган.) Ле Корбюзье ўзининг замондошлари Франк Ллойд Райт ва Миес Ван Дер Рое каби, меъмор сифатида расмий таълимга эга эмас эди. Визуал санъатга қизиқиб қолган ва ўн беш ёшида Ла-чаух-де-фондс шаҳридаги бадиий мактабга соатлик санъат билан боғлиқ амалий санъатни ўрганган.

Уч йил ўтгач, Будапештда ва Парижда ўқиган рассом Чарлз Леплаттениер томонидан асос солинган юқори даражали безак курсига қатнаган, кейинчалик Ле Корбюзье Леплаттениер уни "ўрмон одамига" айлантириб, унга табиатдан суратга олишни ўргатган.

Отаси уни тез-тез шаҳар атрофидаги тоғларга олиб чиқарди. кейинчалик у шундай ёзади: "биз доимо тоғларда бўлдик, биз катта уфққа ўргандик"санъат мактабидаги меъморчилиги ўқитувчиси Ле Корбюзьенинг энг қадимги уй дизайни устида катта таъсир ўтказган меъморий Рене Чапаллаз эди. Бироқ кейинчалик, уни архитектурани танлашга ундовчи санъат устаси Леплаттениер эканлигини айтди. "Менда архитектура ва меъморларнинг даҳшати бор эди", деб ёзади у. «... ўн олти ёшда эдим, ҳукмни қабул қилдим ва итоат қилдим, меъморчиликка кўчиб ўтдим».

«Замонавий архитектуранинг 5 та қонуни» ни яратади. бу қонунларини 1920 йилларда “лесприт ноувеа” журналида чоп эттиради бу 5 та қонундан

1- қоида бинолар бевосита ердан темир бетон устунлар билан кўтарилган ҳолда бўлиши лозим. Бу услубда бинонинг остки қисми боғ қилиб фойдаланилиши ёки машиналарга гараж вазифасини ўташи лозим бўлади.

2- қоида бино томининг ясси бўлиши яни Корбюзье бинониг томини одатий узунчоқ қилиб кўтариш эмас балки том қисмини ясси қилган ҳолда томдан ҳам унумли фойдаланиш айвон ёки боғ учун фойдаланишни таклиф қилган.

3- қоида эркин режалаштириш яъни Ле Корбюзье бинонинг ички қисми интеръерида фақатгина юк кўтарувчи устунларнигина қолдиришни бинонинг ички қисмини ҳархил лойиҳаларга мослаган ҳолда ўзгартиришни таклиф қилган бунда бинонинг ички пардеворларини ўзгартириш орқали офисга мўлжалланган жойни ҳеч қандай қийинчиликларсиз кафега мослаб ўзгартириш имкониятларини берган.

4- қонун ойналарни лентасимон қилиш. Бинонинг қарқассимон бўлганлиги бинонинг 1 устунидан 2 – устунига қадар ойнали қилиш имкониятини бергани бу нафақат ташқи кўрининишни безаган балки унинг ички муҳитини ташқи табиат билан уйғун бўланишига сабабчи бўлган

5-қоида бинонинг фасад қисми бинога ёпишиб турмасдан балким эркин ноодатий ечимлар билан безатилиши мақсадга мувофиқдир, шу билан бирга фасадда ишлатиладиган материаллар эркин танланиши енгил нозик материаллар ёки шиша материалидан фойдаланиш мумкин.

Саёҳат ва биринчи уйлар (1905-1914)

Ле Корбюзьенинг Швейцариядаги Ла чаух-де-фондс (1905 й.) штатидаги вилла фаллет лойиҳаси,

Ле Корбюзьенинг ота-оналари учун Ла чаух-де-фондс (1912) да қурилган "маисон бланче"

"Маисон бланче" нинг ички кўриниши (1912)

Ле Лоcле, Швейцарияда вилла фавре-жаcот (1912)

Ле Корбюзье, архитектура ва фалсафа ҳақида ўқиш учун, кутубхонага бориб, музейларга ташриф буюриб, биноларни эскириши, уларни қуриш орқали ўзини ўргата бошлади, 1905-йилда у ва яна икки нафар талабаси ўз ўқитувчиси Рене Чапаллаз раҳбарлигида ўзининг биринчи уйи Вилла Фаллетни ўқитувчиси Чарлз Леплаттениернинг дўсти Лоуис Фаллет учун мўлжалланган ва қурдирган.

Чаух-де-фондс яқинидаги ўрмонли тепаликда жойлашган. Маҳаллий тоғ услубида тик томли катта тоғ уйи ва диққат билан жабҳада рангли геометрик нақшлар яратилган. Ушбу уйнинг муваффақияти ўша ҳудудда шу каби иккита уйни - Виллем Жаcкует ва Стотзерни қуришга сабаб бўлди.

У Парижга йўл олди ва 1908-1910 йиллар орасида ўн тўрт ой мобайнида архитектор Августе Перре , уй-жой қурилиши учун темир-бетондан фойдаланишнинг Кашшофи ва Арт Деcонинг меъмори театре дес чампс-Елисеес икки йил ўтгач, 1910 йил 19 октябр ва 1911 йил март ойларида Германияга сафар қилди ва Людвиг Миес Ван Дер Рое ва Валтер Гропиус ҳам ишлаётган ва ўрганадиган Питер Беренс идорасида тўрт ой ишлади.

1911-йилда яна беш ой давомида саёҳат қилди; бу сафар Болқонга бориб, Сербия, Болгария, Туркия, Юнонистонга, шунингдек, Помпей ва Римга ташриф буюриб, 80 га яқин скетчбукаларни кўрган, жумладан Парфеноннинг кўплаб эскизларини ўз ичига олган. Верс уне меъморчилиги (1923), у бу китобнинг кўплаб китобларида кўрганлари ҳақида гапирди ва унинг охирги китоби "Ле Вояге Дориент" эди.

Домино уйи ва Швоб уйи (1914-1918)

Чарл-Эдуард Жеаннерет, 1914-15, Маисон дом-ино (дом-ино уйи)

Ла-Чаух-Де-Фондсдаги Анатолий Швоб уйи (1916-1918)

Биринчи жаҳон уруши даврида Ле Корбюзье ўзининг эски мактабида Ла-Чаух-Де-фондсда ўқиди. У замонавий методларни қўллаш орқали назарий меъморий тадқиқотлар устида ишлади. 1914 йил декабрда муҳандис Мах Дубоис билан биргаликда темир-бетонни қурилиш материали сифатида ишлатишни жиддий ўрганишга киришди.

Аввал Август Перре билан Парижда аниқ иш олиб борган, аммо шу даврда уни янги усуллар билан ишлатмоқчи бўлган. "Темир бетон менга ажойиб ресурслар билан таъминлади", деб ёзади у, кейинчалик "Турли хил ва ўзимнинг тузилмаларим сарой ритми ва Помпиннинг хотиржамлиги билан иштиёқли иштиёқ".

Бу эса уни "дом-ино" уйи учун режасига олиб келди (1914-15). Ушбу модел олтита юпқа темир-бетон устунлар томонидан қўллаб-қувватланадиган ва учта бетон плитадан иборат бўлган очиқ тахта режасини тақдим этди. Бу қатлам қатламининг бир томонида ҳар бир сатҳга кириш имконини беради.

Дастлаб, биринчи жаҳон урушидан сўнг, тизим фақат плиталар, устунлар ва зинапоялар ишлаб чиқарадиган кўплаб вақтинчалик яшаш жойларини таъминлаш учун яратилган эди, ва аҳоли сайт атрофидаги материаллар билан ташқи деворларни қуришлари мумкин эди. У ўзининг патентга талабномасида "режалаштиришнинг чексиз сонли комбинацияси асосида қурилишнинг бир жуфт тузилиш тизими" деб таърифлаган: "ҳар қандай нуқтада ёки ички қисмдаги бўлинувчи деворларнинг қурилиши".

Ушбу тизимда уйнинг тузилиши ташқи кўринишда бўлиши шарт эмас эди, лекин шиша деворнинг орқасида яширин бўлиши мумкин эди ва меъмор мебелни ёқтирмаслиги мумкин эди. Патентли бўлгандан сўнг, Ле Корбюзье тизимга кўра бир қатор уйларни лойиҳалаштирди, улар оқ рангли бетон қутилар эди.

Улардан баъзилари ҳеч қачон қурилган бўлмаса-да, улар 1920-йилларда ўз асарларида устунлик қиладиган асосий меъморий ғояларини тасвирлаб беришди. У ўзининг 1927 йилги "янги меъморчиликнинг бешта нуқталари" китобидаги фикрини ўзгартирди қурилишнинг деворлардан ажралиб чиқишига ва режалар ва жабҳалар эркинлигига чақирган ушбу дизайн кейинги ўн йил мобайнида унинг архитектурасининг асосий қисмига айланди.

1916-йил августда Ле Корбюзье Швейцариялик соат ишлаб чиқарувчи Анатолий Швоб учун виллани қуриш учун энг катта комиссиясини олди. У учун у бир неча кичик лойиҳани амалга оширди, унга катта миқдорда бюджет ва нафақат уйни лойиҳалаш, балки ички безатиш ва мебелни танлаш эркинлиги берилган.

Август Перренинг кўрсатмаларига биноан, у структурасини темир бетондан қуриб, бўшлиқларни ғишт билан тўлдирди, уйнинг маркази иккала томоннинг иккита семиколонли структураси бўлган, бетакрор геометрик шаклларнинг ғояларини акс эттирадиган катта бетон қути. Бинонинг марказига автобус катта очиқ залга қўйилди. "кўришингиз мумкин," деб ёзди у Август Перрега 1916 йил июлида "Август Перре мени Питер Бергенга қараганда кўпроқ тарк этди".

Ле Корбюзье 1917 йилда Парижга қатнай бошлаган ва ўзининг архитектура амалиётини 1950 йилларга қадар давом этадиган, иккинчи жаҳон урушида узилишлар билан давом этадиган ҳамкори бўлган Пер Жаннерет (1896-1967) билан бошлаган.

1917 йили Ле Корбюзье кублик рассом Амедия Озенфант билан учрашди, у ерда қариндошлик руҳини таниди. Озенфант уни расмга тортишга ундади ва иккаласини ҳам ҳамкорлик қилиш даври бошланди. Кубизмни асоссиз ва "романтик" деб рад этиб, жуфтликлар ўзларининг "апрес ле cубисме" манифестини биргаликда чоп этиб, янги "пуризм" бадиий ҳаракатини яратдилар. Озенфант ва Ле Корбюзье лесприт ноувеау (ревуе) журналига янги ёзувни ёзишни бошладилар ва энергия ва тасаввурларини меъморчилик ғоялари билан тарғиб қилдилар.

Ле Корбюзье 1921, натуре морте (натюрморт), тувал устига ёғ 54 х 81 см, Музее национал дарт модерне, Париж

1918 йилдан 1922 йилгача Ле Корбюзье ҳеч нарса қилмаган, унинг ҳаракатлари пурист назарияси ва расмларига эътибор қаратган. 1922 йили у ва унинг қариндоши Пер Жаннерет “руе де севрда” Парижда студия очди. Унинг назарий ишлари тез орада бир нечта турли хил оилавий уй моделларига айланди.

Уларнинг орасида француз Cитроен автомобил ишлаб чиқарувчиси номи бўлган "Cитрохан" Маисон, замонавий саноат усуллари ва материаллари учун Ле Корбюзье уйдан фойдаланишни талаб қилган. Бу ерда Ле Корбюзье икки қаватли яшаш хонаси, иккинчи қаватдаги ётоқ хонаси ва учинчи қаватда жойлашган ошхона билан уч қаватли бино қуришни таклиф қилди.

Ле Корбюзье ва Жаннерет ички эстетик жиҳатдан захира қилинган, ҳар қандай ҳаракатланувчи мебел каучук металл рамкалардан ясалган. ёритгичлар одатда битта, яланғоч лампалардан иборат, ички деворлар ҳам оқ эди.

Cиам ташкилоти (1928) ва Афина хартияси

1926-йилда Ле Корбюзье доминант Европа услуби сифатида замонавий меъморчиликни яратиш йўлида муҳим қадам ташлади. Ле Корбюзье 1927 йилда миллатлар лигаси танловида Германия ва Австрия етакчи замонавий журналистларнинг кўпчилиги билан учрашган эди.

1927-Шу йили Германиянинг Веркбунд шаҳрида "Веиссенҳоф эстате" меҳмонхонасида меъморий экспозиция ташкил этилди. Европада ўн еттита етакчи замонавий меъморлар йигирма битта уйларни лойиҳалаш учун таклиф қилинди; Ле Корбюзье ва Мис Ван дер Роэ катта рол ўйнади. 1927 йилда Ле Корбюзье, Пер Чареау ва бошқалар умумий услубни яратиш учун халқаро конференцияни ташкил этишни таклиф қилдилар. 1928 йил 26-28 июн кунлари Швейцариянинг Леман кўли бўйидаги Чатеауда, Конгресс интернационал дарчитеcтуре замонавий ёки халқаро замонавий архитекторлар конференцияси (Cиам) биринчи учрашуви бўлиб ўтди. Улар орасида Ле Корбюзье, Роберт Маллет-Стевенс, Август Перре , Франциялик Пер Чареау ва Тони Гарниер;

Белгиялик Виктор Буржуа; Германиялик Вальтер Гропиус, Эрик Мендельсон, Эрнест Май ва Мис Ван дер Роэ; Австриядан Иосеф Франк; Нидерландиялик Март Стам ва Геррит Риетвелд ҳамда Чехословакиялик Адолф Лоос.

Совет меъморларининг делегацияси иштирок этишга таклиф қилинди, аммо улар визаларни олмадилар. Кейинчалик Испаниялик Жосеп Луис Серт ва

Финляндиянинг Алвар Аалто иштирок этди. Қўшма штатлардан ҳеч ким қатнашмади, иккинчи учрашув 1930 йилда Брюсселда Виктор Буржуа томонидан "уй-жой гуруҳлари учун оқилона усул" мавзусида ташкил этилди.

"Функционал шаҳар" бўйича учинчи учрашув 1932 йилда Москвада режалаштирилган эди, аммо охирги дақиқада бекор қилинди. Бунинг ўрнига делегатлар Марсел ва Афина ўртасида кема сафарини ўтказди. Бортда улар биргаликда замонавий шаҳарлар қандай ташкил этилиши кераклиги ҳақида матн тайёрладилар, 1943йилда нашр этилгандан сўнг, Афина низоми деб номланган матн 1950 ва 1960-йилларда шаҳар режалари учун нуфузли матнга айланди.

Гуруҳ 1937 йилда Парижда яна бир марта учрашди ва жамоат уйларини муҳокама қилиш учун 1939 йилда Қўшма штатларда учрашишни режалаштирганди, аммо учрашув уруш туфайли бекор қилинди. Cиам мероси, Европада ва Қўшма штатларда иккинчи жаҳон урушидан сўнг замонавий меъморчиликни аниқлашга ёрдам берадиган тахминан умумий услуб ва доктрин эди.

Москва лойиҳалари (1928-1934)

Ле Корбюзье Россия инқилобидан кейин Совет Иттифоқида ташкил этилган янги жамиятни ўзининг меъморий ғоялари учун истиқболли лаборатория деб билади. Париждаги 1925 йилги безак санъати кўргазмасида Россия архитектори Константин Мельников билан учрашди ва ўзининг "Эсприт ноувеау" павильонидан ташқари экспозицияда фақатгина бошқа ҳақиқатан замонавий бино бўлган Мельниковнинг қурувчи СССР павильони қурилишига қойил қолди.

Мельниковнинг таклифига биноан у Москвага саёҳат қилди, у ерда унинг асарлари рус тилида нашр этилган; у 1928-1932 йиллар мобайнида Совет Иттифоқи маркази Центросоюз учун офис биноси қурдирди.

1932 йилда Москвадаги Москва Православ черкови сайтида қурилиши керак бўлган янги советлар саройи учун Сталиннинг буйруғига биноан бузилган халқаро танловда иштирок этишга таклиф қилинди. Ле Корбюзье жуда оддий режа, паст даражадаги думалоқ ва тўртбурчак бинолар мажмуаси ва асосий мажлис залининг томи тўхтатилган камалакка ўхшаш аркни яратди.

Ле Корбюзьенинг қайғули режасига кўра, унинг режаси Сталин томонидан рад этилди, у Владимир Лениннинг ҳайкали билан қопланган, Европадаги энг баланд неоклассик минора учун режани қўллаб-қувватлади. сарой ҳеч қачон қурилмади; иккинчи жаҳон уруши туфайли қурилиш тўхтаб қолди, бассейн ўз ўрнини эгаллади; СССР парчаланиб кетганидан сўнг, унинг асл жойида черков қайта қурилди.

Центросоюз шаҳрининг биноси, Совет иттифоқи штаб-квартираси, Москва (1928-34)

Женевадаги Иммеубле Кларт (1930-1932)

Швейцария жамғармаси Cити Интернационал университет де Париж (1929-1933)

1928-1934 йиллар мобайнида Ле Корбюзьенинг обрўси ортиб борганлиги боис у кўплаб биноларни қуриш учун комиссияларни олди. 1928 йилда совет ҳукумати томонидан Центросоюз штаб-квартирасини ёки касаба уюшмаларининг марказий офисини қуриш учун буюртма олган.

Унинг биноси шиша деворлари тош лавҳалар билан алмаштирилган у Ле-Прадетда Вилла де Мадрот (1929-1931) ни қурди; Сампс-Елисиес 1929-1932 йилларда (кейинчалик бузиб ташланган) мавжуд бинонинг юқори қисмида Парижда Чарлес де Бестигуи учун квартира жойлашган. 1929-1930 йилларда Порт даустерлитзда Сеиннинг чап қирғоғида нажот армияси учун сузувчи бошпана қурган.

1929 ва 1933 йиллар орасида Парижнинг 13-чи ҳудудида Руе Cантагрел-да, Салватион армия, Cити де Рефуге учун катта ва янада обрўли лойиҳани амалга оширди, шунингдек, у Париждаги Cити университети (Швейцария) да Швейцария павильонини қуриб, 46 та ўқув хонаси билан жиҳозланган.

У бинога мебелларни ишлаб чиқарди; асосий салон табиатнинг қора ва рангли суратларини монтаж қилиш билан безатилган.

Иккинчи жаҳон уруши ва қайта қуриш; Марселда уй-жой

(1939-1952)

Уруш ва Франциянинг немис ишғоли пайтида Ле Корбюзье ўзининг архитектура лойиҳаларини тарғиб қилиш учун қўлидан келганича ҳаракат қилди. У маршал Филипп Петаннинг ҳамкорликдаги ҳукумати жойлашган Вичйга кўчиб ўтади ва у ўзининг меъморий лойиҳалари, жумладан, Алгиерсни қайта қуриш режасини таклиф қилади, аммо улар рад этилган.

Уруш тугагач, Ле Корбюзье қарийб олтмиш ёшда эди ва у ўн йил ичида битта лойиҳани амалга оширмади. У бир қанча катта реконструкция қилиш лойиҳалари бўйича комиссиялар олиш учун муваффақиятсиз ҳаракат қилди, аммо унинг Саинтди ва Ла Рочелле шаҳарларини қайта тиклаш бўйича таклифлари рад этилди.

Шундай бўлса-да, у давом этди; Ле Корбюзье ниҳоят қайта тиклаш ва шаҳарсозликнинг янги вазири Раул-Даутрийда ҳамкасбини топди. Даутрий ўз лойиҳаларини молиялаштиришга келишиб олди, "Унити дҳабитацион Де Грандеур Сонформе" ёки стандарт ўлчамдаги уй-жой бирликлари, Марсда қурилган биринчи бўлиб, уруш пайтида оғир зарар кўрган.

Бу биринчи жамоат комиссияси эди ва Ле Корбюзье учун катта ютуқ эди. У бинога ўзининг урушгача бўлган назарий лойиҳаси, "Cити радиеусе" номи берилган ва урушдан олдин ўқиган принципларига риоя қилган ҳолда, у темир-бетон конструкциясини таклиф қилган.

Раcк вилла Савое сингари, конструкция бетон пилонларда ҳам ишлаб чиқилган бўлса-да, бетоннинг мустаҳкамлаш учун темир танқислиги туфайли пилонлар одатдагидан анча катта эди. Бинода умумий майдони 1600 кишини ташкил этадиган 337 та дуплекс аппартаментли модул мавжуд.

Ҳар бир модул уч қаватли баландликдан иборат бўлиб, иккита хонани ўз ичига олган бўлиб, уларнинг ҳар бири иккита даражага эга эди. Маҳаллий пунктлар учун йигирма уч хил конфигурацияни танлаш имконияти мавжуд эди.

Ле Корбюзье, Оскар Нимейер ва Валлаcе К. Харрисон (1947-52) томонидан ишлаб чиқилган Бирлашган Миллатлар Ташкилоти бош қароргоҳи

Чандигарх (1951-1956)

Ле Корбюзьенинг энг катта ва энг катта лойиҳаси Ҳиндистоннинг 1947 йилда мустақилликка эришганидан кейин яратилган Ҳиндистоннинг Харяна ва Пунжаб давлатлари пойтахти Чандигархнинг лойиҳаси эди.

Ле Корбюзье 1950 йилда Ҳиндистон бош вазири Жаваҳарлал Неру томонидан боғланиб, лойиҳа Америкалик меъмор Альберт Маэр 1947 йилда 150 минг аҳолига эга бўлган шаҳар учун режалар тузган бўлса-да, Ҳиндистон ҳукумати улкан ва бебаҳо шаҳарни хоҳлаган.

Корбюзье ша дизайн ва тропик иқлим меъморчилиги бўйича иккита Британиялик мутахассис Максвелл Фре ва Жане Древ ҳамда унинг амакиваччаси Пер Жаннерет билан Ҳиндистонга кўчиб ўтган ва режалаштирган. Уни ўлимигача қурилишни назорат қилди.

"Унинг режаси сайёҳлар, транспорт инфратузилмалари билан бир қаторда турар-жой, савдо-сотиқ ва саноат ҳудудларини ҳам таклиф қилди. Ўрта асрнинг бошида тўрт йирик ҳукумат биноларининг мажмуи бўлган капитол бор эди; миллий мажлис саройи, олий суд; вазирлар котибияти саройи ва губернатор саройи, молия ва сиёсий сабабларга кўра, ҳокимнинг саройи шаҳарни қуриш ишларига салбий таъсир кўрсатди ва якуний лойиҳани мувозанатни бироз мувозанатга келтирди.

Ле Корбюзье бошидан буён "мажбурий ишчи сингари" ишлаган. У Америка режасини "фаух-модерне" деб атади ва автоуловларни бўш жойларга тўлдирди. Унинг мақсади қирқ йил шаҳарда ўрганганларини тақдим этиш, шунингдек, Француз ҳукуматига урушдан кейин Франция шаҳарларини қайта тиклаш учун уни танламасликдаги имкониятларини намойиш қилиш эди.

Ле Корбюзье дизайни хом бетондан фойдаланишга даъват этилган бўлиб, унинг юзаси текисланмаган ёки силлиқланмаган ва у қуриган шаклларнинг белгиларини кўрсатган.

олий суд, чандигарҳ (1951-1956)

Секретариат буилдинг, чандигарҳ (1952–1958)

мажлис йиғилиши (чандигарҳ) (1952-1961)

Рончампдаги Нотре-даме-ду-ҳаут штати (1950-1955)

Диний архитектура (1950-1960)

Ле Корбюзье таниқли атеист эди. Аммо у ҳам архитектуранинг муқаддас ва маънавий муҳитни яратиш қобилиятига кучли ишончи бор эди. Урушдан кейинги даврларда у иккита муҳим диний биноларни яратди; Рончампдаги Нотре-даме-ду-ҳаут Чапелле (1950-1955); ва Санкт-мари де ла Тоуретте (1953-1960) монастири.

Кейинчалик Ле Корбюзье ўзининг диний меъморчилигида, замонавий диний санъатни ўрганиш ва тадқиқ қилишни асос қилиб олган Доминикалик отаси Пере Коутуриер томонидан катта ёрдам берганлигини ёзган.

Ле Корбюзье биринчи марта 1950 йил май ойида Рончампнинг тоғли ҳудудига ташриф буюрди, эски черковнинг қолдиқларини кўрди ва мумкин бўлган шакллар эскизларини ёзди. Кейин у қуйидагича ёзган: «бу черковни қуришда мен тинчлик, ибодат, ички кўнгил очиш учун жой яратмоқчи бўлдим, муқаддаслик туйғуси бизнинг ҳаракатларимизни жонлантирди ... баъзи нарсалар муқаддас, баъзилари эса эмас, диний эмасми ёки йўқми ".

Ле Корбюзье томонидан олиб борилган иккинчи йирик диний лойиҳа Rхоне бўлими (1953-1960) Ларбресле шаҳрида Саинте Марие де ла Тоуретте монастири бўлган, яна бир бор, лойиҳада Ле Корбюзьени жалб қилган ота Коутуриер эди. У Ле Корбюзьени провансда жойлашган XII-XIX асрга оид энг оддий ва таъсирли "Ле Тхоронет Аббей" га ташриф буюришга таклиф қилди ва ўзининг Флоренцияда жойлашган эрна Чартерхоусега қилган ёшлик ҳақидаги хотираларидан фойдаланди.

Ушбу лойиҳа нафақат бир ибодатхона, балки кутубхона, ёдгорлик, учрашувлар ва кўзгу учун хоналар, шунингдек, роҳибалар учун ётоқхона эди. Турар жой учун у модулор концепциясини Марселда "унител доccидентал" да қўллаган идеал яшаш майдонини ўлчаш учун ишлатган; баландлиги 2,26 метр (7 фут 5 дюйм) шифт остида; ва кенглиги 1,83 метр (6 фут 0 дюйм).

Чурч оф Саинт-Пиерре, Фирминй (1960–2006)

Унити Дабитатининг юқори даражада тайёрланган жабҳасидан фарқли ўлароқ, черков олд томони хом, тугалланмаган бетон ҳисобланади. Кристалнинг остида қуюқ рангли кўк, қизил ва сариқ деворлар, юқоридан қуёш нурлари билан ёритилган, монастирин мажлис залларида шиша панели, панжарани, кўринишни қисмларга ажратиб турувчи ойна панеллари ва рангли призмалар орқали қуёш нурига йўналтирилган қурол барреллари каби бетон ва металл найчалар тизимини ўз ичига олган бошқа ўзига хос хусусиятларга эга.

Ҳаётининг сўнгги йилларидаги ишлари (1955-1965)

Токионинг ғарбий санъат Миллий музейи (1954-1959)

1960-1963 йилларда Қўшма штатлардаги ягона биносини қурди; Массачусетс штатининг Кембриж шаҳридаги визуал санъат марказидаги карпентер маркази.

Визуал санъатшунослик маркази (1960-19630

Цюрихдаги Ле Корбюзье маркази (1962-1967)

Рокуебруне-Cап-Мартинда сўнгги кунларини ўтказган дам олиш кабинаси.

Мавзу № 16

XIX-XX асрлар назарияси. Германия

Витрувий архитектура назарияси ҳақида ўз фикрини баён қилиб, архитектура асосан уч қиррали фаолиятни, яъни мустаҳкамлик, фойдалик ва гўзаллик каби хислатларни ўз ичига қамраб олишини ёзган.

Қадимги Рим архитектурасида деворли ва устунли конструкциялар ишлатилиши билан бир қаторда, равоқли ва гумбазли конструкциялар ҳам кенг ишлатила бошланди. Рим архитектурасида равоқли ва гумбазли конструкциялар тарқалиши этруссклар архитектурасида эрамиздан аввалги VIII- V асрларда ишлатилган.

Рим шаҳрига ҳам этруссклар томонидан эрамиздан аввалги VIII асрда асос солинган. Шаҳар, асосан, уч тепалик - Капитолий, Палатин ва Квиринал оралиғида жойлашган. Рим архитектурасида асосан пишиқ ғишт ва табиий тош блоклари ишлатилган.| Эрамиздан аввалги II асрдан бошлаб Рим архитектурасида бетон тайёрлаш ва ундан фойдаланиш кенг тарқалди.

Бетондан фойдаланиш архитектор ва қурувчилар имкониятларини янада кенгайтирди бетон деворларни кўтаришда, равоқ ва гумбазларни қуришда қўлланиладиган асосий материалга айланди. Гумбазли конструкциялардан асосан цилиндрик ва ярим сфера шаклидаги гумбазлар кенг тарқалди. Бу турдаги гумбазлар қурилиши учун пишиқ ғиштдан гумбаз қовурғалари терилиб, улар ораси эса бетон қоришмаси билан тўлдирилган.

Германия дизайн соҳасида энг илғор мамлакатлар сирасига киради. Бу мамлакат дизайнида функционализм миллий мерос сифатида тилга олинади. Техника, ишлаб чиқаришда дизайнни татбиқ этишга алоҳида эътибор, хавфсизлик, ишлаб чиқаришнинг технологиялашуви, саноат тежамкорлиги, қўллашнинг қулайлиги ана шулар жумласидан, уйғониш даври маданияти бир қатор улуғ архитекторлар, ҳайкалтарошлар ва рассомлар ҳаёти ва фаолияти билан боғлиқ. Улар жумласига Леонардо да Винчи, Рафаел, Микеланжело, Браманте, Бруналлеско, Палладио, Винола ва бошқалар киради.

Уйғониш даврида архитектура назарияси ниҳоятда ривожланади. Биринчи навбатда бу қадимги Рим архитектура назариётчиси Витрувий асарларининг топилиши билан боғлиқ эди. Бир қатор олимлар Витрувий асарларини ўрганиб чиқиб, шу асосда ўзлари архитектура назариясини янада ривожлантиришди.

Улар орасида Леон Баттиста Албертининг «Меъморчилик тўғрисида ўнта китоб» номли асарлари, Андреа Палладионинг «Архитектура тўғрисидаги тўрт китоб» номли ва Джакомо Виноланинг «беш архитектура ордерларини ясаш қоидалари» номли асарлари шаҳарсозлик ва архитектуранинг барча соҳаларини қамраб олиб, амалий кўрсатмаларга бой эди.

Леонардо да Винчининг бир қатор асарлари қурилиш механикаси муаммоларига бағишланган эди. Леонардо да Винчи ва Филаретнинг бир қатор асарлари шаҳарсозлик масалаларига бағишланган бўлиб, улар марказий композиция асосида шаҳарнинг янгича тузилишини таклиф қилишган. Палма-де-Нуова деб номланган Италиядаги янги шаҳар шу асосда бунёд этилган.

Немис дизайни тарихини сақланиб қолган плакат услубларидан ҳам яққол сезиш мумкин. Плакатстил – Германиядаги дастлабки модернизм намунасидан тортиб то биринчи буюмлар акс этган сачплакат, муаллиф дизайнер Люсен Бернхард (Луcиан Бернҳард) томонидан яратилган қувноқ реклама қиёфалари ва идеаллаштирилган истеъмолчилар образи Людвиг Холвайн томонидан чизилган суратларда ўз аксини топган.

“Плакат” (дас плакат) журнали ва Европа мамлакатларига плакат услубини кенг ёйган. Техника буюмларига бўлган алоҳида муносабатни XIX-XX асрларда яшаб ижод қилган Г.Земпер, Ф.Рело, Г.Мутезиус асарларида ҳам учратиш мумкин. Одамлар онгида янги техникавий буюм нафис кўриниши билан ўз функцияси ва ашёсини намоён қилади, деган тушунча пайдо бўлган эди.

“Баухауз” услубини мерос қилиб олган немис дизайни шакл яратиш борасида модернизмнинг минимализмга йўналтирилган анъанасига амал қилар эди. Улмансдаги шакл яратиш олий мактабини “қайта тикланган “баухауз” деб номлашган. Улманс мактабида тўртта факультет мавжуд эди:

1. Саноат-лойиҳалаш;

2. Қурилиш;

3. Визуал алоқалар (босмахона, графика, фотография, кўргазмалар, упаковкалар, фильм ва телевидение);

4. Сўз алоқалари ( бу ерда радио, кино, телевидение – матбуот учун сўз ахбороти бўйича мутахассисликлар).

Ўқиш муддати тўрт йил қилиб белгиланган. Ўқув дастурлари лойиҳалаш учун муҳим бўлган фан ва техниканинг янги ютуқлари асосида тузилган эди. Барча факультетларда комбинаторлик таҳлили, статистика, тизимли дастурлаш, физиология ва психология ҳамда тарихий ва социология фанларидан билимлар берилган”.

Ҳар томонлама чуқур таълим, назарий фикр юритиш қобилиятини ривожлантириш, илмий методларни билиш Улманс мактабида лойиҳалашнинг асосий шартлари сифатида белгиланган эди. Талаба ўз фикрини нафақат тасвирларда, балки чизмаларда, суратларда, моделларда ҳамда оғзаки ва ёзма тарзда акс эттира олиши лозим эди.

Германияни автомобилсозлик ватани деб атайдилар. Ҳаммаси икки муҳандис – Карл Бенс ва Готтлеб Даймлер ўртасидаги рақобатдан бошланган эди. 1886 йилда ҳар иккала ихтирочи ҳам бензин билан ишлайдиган ички ёнув двигателини бир-биридан мустақил тарзда яратди ва патент олди. Даймлернинг биринчи автомобили бензинда ишлайдиган 1,5 л.с қувватга эга бўлган двигателли карета-аравани эслатар эди. У тўртта ғилдиракни ремен ёрдамида айлантириб, соатига 16 километр тезликда юрарди. Аммо бу машина фақат ишлаб чиқаришга татбиқ этилмаган намуна сифатида тарихда қолди.

1889 йили Готтлеб Даймлер ўз ёрдамчиси Вилгельм Майбах билан ҳамкорликда янги автомобилни яратишга муваффақ бўлди ва Париж кўргазмасида намойиш қилди.

Бугунги кунда мамлакат автомобил саноати дунёда энг юқори ўринда туради. Дие Велт эълон қилган рўйхатга кўра, Германия Федератив Республикасидаги 500 та катта даромад олган фирмалар ичида 5 та улкан концерндан учтаси автомобилсозлик корхоналаридир. Етти йилдан буён биринчи ўринни Волксваген, учинчи ўринни Даимлер, БМW эса бир йил ичида 6 ўриндан 4 ўринга кўтарилди.

БМW эса 5 йил ичида етти поғонага кўтарилди, у ҳозир 5 ўринда келаётган Сименс, корхонасидан кўпроқ даромад қилмоқда. Аммо унинг ишчи хизматчилари бу электротехника гигантининг дунёдаги 336 минг ишчисидан уч маротаба камдир. Ундан ташқари мамлакатдаги энг катта иш берувчилардан бири Деутсче Пост ДХЛ почта-логистик концерни (мазкур рўйхатда 11-ўринда, ишчи хизматчилар сони 480 минг нафар) саналади. Волксваген ҳам ана шундай улкан компаниядир.

Европадаги энг улкан автомобилсозлик концернининг йиллик даромади 200 миллиард Еврони ташкил этади, ишчилар сони эса 573 минг нафар атрофида. Улардан 260,5 минг нафари мамлакат ичкарисида ва 312,5 мингги хорижий мамлакатларда ишлайди. Волксваген компанияси гуруҳига кирувчи Ауди, Ман ва Порщеларнинг охирларига келиб, давлатнинг сезиларли эътибори натижасида дизайнерлик фаолияти тизими умуммиллат миқёсида ташкилий жиҳатдан ўзгаришларга юз тутди. Мавжуд “шакл яратиш марказлари” билан биргаликда 1969 йили иксид халқаро ахборот маркази ташкил этилиб, унинг мақсади замонавий дизайннинг долзарб муаммолари бўйича халқаро ахборотларни жамлаш ва қайта ишлашдан иборат эди.

Ундан ташқари дизайнни зарур ахборотлар билан таъминловчи бир қатор давлат институтлари ташкил этилди. Улар орасида бозор ва реклама институти, уй хўжалиги институти, маҳсулот сифати институти, ранг психологияси институти ва бошқалар бор.

1970 йили Франкфурт-на-Майне ва Дармштадт шаҳарларида муҳитини лойиҳалаш бўйича илмий институтлар ташкил этилди. Уларнинг вазифаси атроф-муҳитни муҳофаза қилиш соҳасини тадқиқ этиш ва режалаштириш ҳамда унинг янги моделларини ишлаб чиқишдан иборат эди.

Эндиликда немис дизайнини молиялаштириш борасида бошқа давлатларга қараганда кам эътибор берилмоқда. Энг кўп тарқалган дизайн фаолияти саноат корхоналарида ташкил этиладиган дизайн хизматларидир.

Ганновер халқаро дизайн форуми – Германиядаги энг кекса дизайнерлик институтларидан ва халқаро аҳамиятга молик энг нуфузли дизайн марказларидан бири ҳисобланади. Унинг халқаро майдондаги нуфузи 1954 йилдан буён ҳар йили ташкил этилиб келинаётган дизайн бўйича кўрик-танлов туфайлидир.

Кўплаб саноат фирмалари ва дунёдаги бир қатор мамлакатларнинг дизайнерлари учун ушбу ташкилот таъсис этган соврин энг нуфузли мукофот саналади.

Дизайн таълими йўналишлари Германияда дизайн йўналиши бўйича ўқиш дастлаб олти сместрни ўз ичига олади.

Талабаларга бир қатор фанлардан ўқув машғулоти олиб борилади, улардан баъзиси ўқиш муддати тугаганга қадар талабаларга фан дастури сифатида йўлдош бўлади. Мисол учун, дизайн фикрлаш курси ана шундай ўқув машғулоти саналади. Бунда талабалар дизайнер сифатида фикрлашга ўрганади.

Дизайн фикрлашнинг асосий принципларидан бири эмпатия, яъни дунёга бошқа одамлар нигоҳи билан назар ташлаш, уларнинг эҳтиёжларини ҳис этиш, истак ва вазифаларини идрок этишни билиш саналади. методологик нуқтаи назардан дизайн-фикрлаш ёндашувлари ноаниқлик шароитидаги муаммоларни ечиш эвристик усуллар билан амалга оширилади.

Бунда қўйиладиган вазифалар ижодий масалалар бўлмай, фавқулодда юзага чиқади. Талабалар дизайн-фикрлаш курсига диплом олгунга қадар қатнашади. Бошқа аспект – бу маҳсулотлар, жараёнлар ва хизмат кўрсатишни моделлаштириш. анъанага кўра, компания ишлаб чиқараётган маҳсулотига истеъмолчиларнинг муносабатини фокус-гуруҳ ёрдамида аниқлайди.

Аммо моделлаштириш яратилиши лойиҳаланган маҳсулотни истеъмолчи кўмагида синаб кўради, сўнгра олинган маълумотга қараб, зудлик билан унга ўзгартириш киритади.

Коорпорациялар учун дизайн консепциясини ишлаб чиқиш ҳам энг муҳим ишлардан бири саналади. Амалий машғулот мебел, интерьер буюмлари ва аксессуарлар услубларини яратишдан иборат бўлади.

Ҳозирги бозор янгилик ва ўзгаришларни кўп талаб қилиши туфайли, компьютер технологияларидан фойдаланиш зарурати юзага келади. Шу боис талабалар зудлик билан ихтисослаштирилган дастурларни ўзлаштиришга киришади ҳамда малакали мутахассис бўлиб етишишга интилади.

Талабалар амалий дизайн кўникмаси, тажрибасига эга бўлиши керак. Бу дегани ўқитувчиларнинг асосий диққат эътибори лойиҳалаш билан боғлиқ машғулотларга қаратилади, талабаларни нафақат расм чизиш, балки парма, токорлик дастгоҳи, газ ёрдамида пайвандлаш ускуналари, компьютерларни бошқариш каби ишларга ҳам ўргатилади.

Ундан ташқари эркин равишда тажриба ва эксперимент ўтказишлари учун маълум миқдорда ажратилган ашёлар билан шароитлар яратиб берилади. Уларнинг диққат эътибори ишлаб чиқариш ва янги буюмлар яратишга сафарбар қилинади.

Германияда дизайнерларнинг касбий тайёргарлиги учун кўпинча бутун бир ўқув сместри ажратилади, талабалар корхона ва фирмаларга тажриба ошириш учун юборилади. Натижада бундай мутахассис-бакалаврларга меҳнат бозорида талаб катта бўлади.

Дизайнерларни касбий тайёрлашнинг вазифаси, мақсади, моҳияти, назария ва методлари Баухауз педагогик тизими асосига қурилади. Энг аввал саноат маҳсулоти ишлаб чиқаришда турли ашёлар билан ишлаш ва уларни ўрганиш, янги технологияларни қўллаш, ўқув жараёнларидаги фаол ижодкорлик, янги конструкторлик ечимларини излаш, нарсаларнинг функциясидан келиб чиққан ҳолда шакл яратиш ана шулар жумласидандир.

реичстаг (рейхстаг).

Немис дизайни доимо самарадорлик ва функционалликка хизмат қилган. Бугунги кунда бу миллий дизайннинг ўзига хослиги хусусиятига яна бир жиҳат қўшилди. Бу дизайндаги эҳтирослиликдир, дизайннинг мана шу хусусиятини нарсаларга функционаллик, чидамлилик ва фойдалилик хусусиятларини бериш, деб аташ мумкин.

Германия университетларида энг машҳур бўлган ижодий мутахассисликлар:

архитектура

анимация /3д-дизайн

визуал коммуникация ва арт-менежмент

график дизайн ва иллюстрация

интеръер дизайни, ландшафт дизайни

расм ва тасвирий санъат

кино, театр ва мусиқа

медиа-дизайн

мода

фотография

Баухауз университети

Дизайн таълимининг бу тарихий мактаби ҳозир ҳам юқори малакали соҳа мутахассисларини тайёрлаб келмоқда. Бу ерда ўқиш муддати бакалавр 3 йил, магистр эса қўшимча яна 2 йилдир, магистратурадаги бир неча йўналишларда инглиз тилида ҳам машғулотлар ташкил этилган.

Давом этиб келаётган анъанага кўра, Ваймар шаҳридаги бу университет Германиянинг энг катта ўқув даргоҳларидан бири саналади. Унинг таркибида 22 та турли кафедра мавжуд. шаклланган одатга кўра, архитектура факультети, устахоналар қурилиш, санъат, дизайн ва бошқа йўналишлар билан чамбарчас боғланган.

Талабалар учун жиҳозланган лабораторияларда макетлаштириш, фотосуратлардан фойдаланиш, экспериментлар ўтказиш ҳамда ёруғликдан фойдаланиш бўйича машғулотлар олиб борилади.

Германияда бу касб эгаларига алоҳида эътибор билан қарашади. Уларсиз бирорта қурилиш ва таъмирлаш, атроф-муҳит муҳофазаси ишлари олиб борилмайди. Бу соҳа эгасига муниципал ташкилот, концерн, завод, деҳқон жамоалари, черков ва маданият муассасалари кўкаламзорлаштирилиши лозим бўлган объектни бунёд этишда мурожаат қилади.

Ландшафт дизайнерлари мамлакатдаги 6 университетда 4,5-5 йил, ихтисослаштирилган мактабларда эса 3-4 йил ўқийди. Битирувчиларга ландшафт дизайни муҳандиси дипломи берилади. Кўп ҳолда дипломга муҳандис деб ёзилади ва битирувчи қайси мутахассисликни эгаллаган бўлса, ўша соҳа ландшафт дизайни билан шуғулланиш ҳуқуқини олади.

Берлин техника университетида ўсимлик турлари, экология, ландшафтни лойиҳалаш ва унинг ижтимоий аҳамияти ҳақидаги фанларга анча кўп ўқиш машғулоти ажратилган, иккита курс лойиҳаси бажарилади: ҳудудий даражада ландшафт ташкил этиш ва ҳар бир қисми ишлаб чиқилган алоҳида бир объект, унинг ишчи чизмаси, сарф-харажатлар сметаси акс этиши лозим.

Диплом ишлари очиқ майдон, ҳудудлар урбанизацияси, жойнинг табиий рекреациясига боғлиқ лойиҳалар яратишни ўз ичига олади. Факультетда олиб борилаётган илмий ишларнинг асосий йўналиши экотизимни ривожлантириш, ландшафт ресурслардан фойдаланиш ҳамда уни муҳофаза қилиш ва шакллантириш мақсадини кўзлайди.

Ганновер университетида асосий эътибор дизайн асослари, иқтисодиёт, ижтимоий психология ҳамда техник конструкция ва табиий ресурсларни режалаштириш фанларига қаратилади. Талабалар амалий машғулотларни кўчат етиштирувчи корхона, қурилиш фирмаси, лойиҳалаш бюроси ва муниципал ташкилотларда ўтказади.

Оламга машҳур Дрезден Техника университетида умумтехника, табиий-биология, ижтимоий-иқтисодий, эстетика, архитектура бўйича фанлар кенг ўргатилади. Бунда асосий ўрин шаҳар ва туманларни лойиҳалаш, дизайн ҳамда конструкциялаш бўйича фанларни ўрганишга қаратилган.

Ессен ва Падеборн университетларида ташкил этилган мактаб ландшафт архитектураси муҳандиси сертификатини беради. Ўқиш муддати 3 йил, ундан ташқари бўлғуси яшил хўжалик мутахассислари ўз соҳаларидаги бўлим ва техника ёки қишлоқ хўжалиги мактабларида билим олади.

Баварияда жойлашган Фрайзинг шаҳарчаси билан Мюнхен ўртасида 20 километр масофа бор. Шаҳарчада Вайхенштефан мактаби бўлиб, у эски ибодатхона биносида ташкил этилган.

Бу ерда пиво, вино тайёрловчи, агроном, мева ва ўрмончи, ер унумдорлигини таъминловчилар тайёрланади. Бу ерда ўқиган “ландшафтчи”лар нафақат мамлакатда, балки бутун еваропада ҳам донг таратган.

Вайхенштефан табиий фанлар, боғ-парк яратиш санъати тарихи ҳамда муҳандислик фанларидан ўта жиддий сабоқ беради. Лойиҳалаш бўйича курс ишлари мавзулари индивидуал тарзда бажарилади.

Ибодатхона боғи ҳудуди, шаҳар ёки турар-жой маскани майдони, қишлоқ ландшафтини ташкил этиш (умумий схемадан кичик бўлакларгача лойиҳалаш), спорт иншоотлари қурилиши ва чим босиш ишлари каби мавзулар ана шулар жумласидандир.

Мактаб ҳудудида ботаника боғи, Дендра майдон, тупроқ юзини қопловчи ўсимликлар жамламаси, ҳовли ва дала боғчасини безаш намунаси, томларда ташкил этилган экспериментал боғ мавжуд. кўҳна ибодатхонанинг ташқи ободлиги, ям-яшил майсазор, нақш ҳошияли тўсиқ, йўлакларга терилган тошлар, сув ҳавзалари талабларда юқори дид ҳиссиётларини уйғотади.

Бу ердаги кўҳна меъморчилик билан ёнма-ён замонавий ўқув хоналари, компьютер техникаси, атрофдаги қишлоқлар манзараси алоҳида муҳит яратади. Школу в кассел мактаби эса ўзининг архитектура лойиҳалаш йўналиши билан ажралиб туради.

Аммо талабалар албатта, шаҳар хўжалиги технологияси ва қурилиши, топография ва харитани компьютер ёрдамида чизишни ўрганади.

биринчи йили талаба ўзининг бўлажак касбини танлайди. Машғулотларда қатнашиш эркин хусусиятга эга бўлиб, ижодий индивидуалликни аниқлаш асосий вазифа саналади, катта курсларда эса ихтисослик бўйича таълим лойиҳалашни билиш билан биргаликда имтиҳон ўрнига диплом ишини ҳимоя қилишга сафарбар этилади.

Висбаден мактаби 100 йиллардан буён агрономлик бўйича мутахассис тайёрлаб келмоқда. Бу ерда гулчилик, кўчатчилик, ландшафт паркчилиги ва тупроқ сиртини қоплашга мўлжалланган ўсимлик етиштириш устида тажриба ишлари ҳамда ташландиқ ерларни даволаш устида илмий тадқиқот олиб борилади. Шовқиндан ҳимоя қилувчи тўсиқлар ўрганилади. Талабаларга лойиҳалаш ва қурилиш ишлари бўйича билим берилади.

Тўла ўқув курси 3 йил, уни 4 йилга узайтириш орқали ландшафт дизайни, гулчилик ва бошқа мутахассисликларни эгаллаш мумкин.

Нертингендаги мактаб икки йўналишда фаолият олиб боради. Улар шаҳарни кўкаламзорлаштиришни режалаштириш ва ландшафт обектларини ишлатиш ва таъмирлашдан иборат. Талабаларнинг 25-30 фоизи ўзи қатнашадиган фанларни танлаган йўналишига қараб танлаш имконига эга.

Ўсимлик турлари рўйхатини компюьтерга жойлаштиришга алоҳида эътибор билан ёндашилади. Демак, Германияда ландшафт дизайни икки йўналишда тайёрланади, аммо бунда табиий-биологик фанларни ўқитиш 50-60 фоизни ташкил этади. Немисларнинг таъкидлашича, ўсимликшунослик бўйича мукаммал билим эгасигина ландшафт дизайни билан шуғулланиши мумкин.

Албатта, бунда архитектура борасидаги билим, композицияга асосланган боғ дизайни лойиҳасини ярата билиш асосий масала саналади. Абитуриентларни ўқишга қабул қилишда ўта жиддий ёндашилади. Умумий гимназияни тугатгандан сўнг ўқувчилар 6-10 ой кўкаламзорлаштириш ишларида ишлаган бўлишлари шарт. Баъзи ҳолларда маълумоти тўғрисидаги гувоҳномада расм бўйича имтиҳон баллари асосида кўрик эълон қилинади.

Университетга киришда абитуриентнинг бадиий дидига алоҳида эътибор қаратилади. Барча ўқув юртида бутун бир семестр амалий ишга ажратилади. Бу ҳақда фирма, лойиҳалаш бюроси, қурилиш ташкилотлари билан шартнома тузилади. Кўп ҳолларда назарий имтиҳонлар ўрнига курс иши ёки лойиҳа тақдим этилади.

Ўқув жараёнларида компьютерда лойиҳалаш асосий ўрин тутади: ландшафт харитаси, ҳудуд ва шаҳар ландшафти аҳволи масаласини турли вариантда ишлаш амаллари бажарилади. Бунда лойиҳачи шахс сифатида алмаштирилмайди, талаба натурада ишлаш, қоғозда лойиҳа ва эскиз чизиш ва макетлашган ишларини бажаради.

Курс ва диплом ишлари танлов асосида баҳоланади. Дипломли мутахассисларга меҳнат бозорида талаб ва эҳтиёж катта бўлади. Бу ҳолда турли мактаб ўртасида рақобат юзага келади.

Хорижий мамлакатларда мутахассислар тайёрлаш ишларини чуқур ўрганиш, айниқса, Германия тажрибаси Ўзбекистон республикаси олий таълими учун жуда қизиқарлидир. Президент Шавкат Мирзиёевнинг Германияга ташрифи доирасида Ўзбекистон республикасининг Германиядаги элчихонаси ёрдамида юртимиз олий таълим муассасалари Ректорларининг бир нечта учрашувлари ўтказилди. Улар орасида биз юқорида тилга олган Германиянинг нуфузли университетлари ҳам бор.

Агар Англо – Америка таълим тизими тор ихтисослик асосига қурилган бўлса, Германияда эса биздаги каби бир неча ихтисосликни ўргатиш принципи асосий ўрин эгаллайди. Талабалар ўсимликлар олами ва хўжалигини бошқариш ҳамда ландшафт қурилиши бўйича лойиҳалар яратиш ишларини биргаликда бажариш билим ва кўникмаларига эга бўлади.

Немис қабилаларининг қадимги меъморий ёдгорликлари (ёғочдан ишланган) сақланмаган, тошдан ишланган меъморий ёдгорликлари (ахендаги сарой капелласи, 790—805: фулддаги муқаддас Михаил черкови, 822) кейинги антик ва Византия меъморлиги таъсирида пайдо бўлган. 9—10-асрларда базилика хилидаги безаксиз черковлар қурилди, 11-12-асрларда роман услубидаги черков ва соборлар (Мария лах черкови, 1093—1230; Майнсдаги собор, 1100-1230 ва бошқалар) қад кўтарди.

13-14-асрларда Германияда готика услубига хос биноларни янги конструкциялар асосида қуриш авж олди. Уйғониш даврида ҳам готика услуби ўз мавқеини йўқотмади. 17-асрда меъморлик ва тасвирий санъатда дабдабали барокко услуби кенг тарқалди. 18-асрнинг 1-ярмида сарой ва черковлар қурилиши янада ривожланди ва баъзан барокко билан рококо қисман бирлаштирилди, 2-ярмида эса классицизм услубида театр, музей ва ўқув муассасалари қурилди. 19-асрда янги қурилиш материаллари — темир ва бетон конструкциялари пайдо бўлиши туфайли модерн услуби урф бўлди. 20-асрда техника тараққиёти билан конструктивизм ва функционализм қонунлари асосида (П. Беренс, Б. Таут, В. Гропиус, Л. Мис ван Дер Рое ва бошқалар) саноат ва турар жой бинолари барпо этилиб, шаҳарлар лойиҳаси тузилди.

Фашистлар диктатураси даврида Германияда дағал ва бесўнақай кўринишли, классицизмга ёт бинолар қурилди. Бу даврда кўпгина атоқли меъморлар чет элларга кетиб қолдилар. Урушдан кейин айниқса ГДРда бир қолипдаги кўримсиз бинолар қад кўтарди.

Кейинги йилларда кўркам жамоат бинолари, қулай турар жойлар қурила бошлади, шаҳарларни обод қилишга киришилди. Германияда инсоннинг эҳтиёжларини ҳар томонлама назарда тутган замонавий янги меъморлик намуналари тобора кўпайиб бормоқда. Меъморликдаги янги йўналишлар гўзал ва қулай иншоотлар яратилишига олиб келмоқда.

Турли рангларга бўялган лифтлар, эскалаторлар, бино ташқарисига ўрнатилган коммуникациялар меъморий безак вазифасини ҳам ўтайди. Устуннинг қоши, карниз ва нақшлар эса бино ҳуснига ҳусн қўшиб, киши кўзини қувонтиради. Штутгартдаги янги давлат галереяси биноси (меъморлар Ж. Стерлинг, М. Уилфорд). Франкфуртмайндаги 256 метрлик ярмарка минораси (меъмор Х. Ян) шу жумлага киради

Берлин (Германия пойтахти).

Мавзу № 17

XIX-XX аср назаряси Б.Засипкин,М.Булатов

Засипкин Борис Николаевич 1891 йилда Россиянинг Миасс шахрида туғилиб ўсган. Б.Н. Засипкин 1916 йилда Москва рассомлик, ҳайкалтарошлик ва архитектура мактабини (МУЗХВЗ) тамомлаган. 1912 йилдан бошлаб у Москвадаги Коломенское қишлоғида ва Сухарев минораси биносида тиклаш ишларида қатнашган. 1919 - 1923 йилларда Томск ва Костромадаги ёдгорликларни ҳимоя қилиш билан шуғулланган.

У Боданинскийнинг таклифига биноан 1920 йилларнинг охирларида Кримда кўп ишлади. У Крим хонлиги архитектурасини ўрганиш натижаларини бир нечта мақолаларда эълон қилди. 1928-1929 йилларда Б. Н. Засипкин, У. Боданинский ва О. Акчокраклидан иборат экспедиция Чуфут-қалъа бўйлаб 14-асрга оид ўрта аср масжидининг қолдиқларини топди.

Чуфут қалъаси бош режаси

Чуфут қалъаси интерери.

чуфут қаласи интерери.

Экспедиция охирида Б. Н. Засипкин томонидан амалга оширилган ишлар тўғрисида маъруза қилинди. Архитектор 1925-1926 йилларда экспедиция томонидан олиб борилган қазиш майдончаси ҳимояси ташкил этилган ярим оролнинг бир қатор ёдгорликларининг ёмон ва авария ҳолатини қайд этди.

И. Н. Бороздин бошчилигида қадимий буюмлар маҳаллий аҳоли томонидан талон-тарож қилинди. Жами 69 қрим-татар ёдгорлиги текширилди, 289 фотосурат олинди. техник ҳужжатлар ва тавсифлар тузилди ва ўлчов ўтказилди (улардан бештаси - эски Крим ёдгорликлари: кашенда олиб борилган қазишмаларнинг иккита расмига ва Курсум-жами масжидига кўра, маҳаллий черковнинг битта режаси).

1927 йил. Курсум жаме масжид қолдиқлари

Б. Н. Засипкиннинг илмий сафари натижаси унинг "Крим татарлари архитектурасининг ёдгорликлари" унда тадқиқотчи Кримдаги ўрта асрлар татар архитектураси ёдгорликларининг таснифини тузди, унда ўзига хос хусусиятларга эга босқичларни ажратди.

Алоҳида иш А. С. Башкиров томонидан тайёрланган. Ушбу тадқиқотчиларнинг номлари 1927 йилда "Крим" журналининг саҳифаларида тақдим этилган ёдгорликнинг биринчи сифатли меъморий таҳлилидир. А. С. Башкировнинг таъкидлашича, "бу масжид жуда вайрон бўлган, аммо унинг қолдиқлари ҳали ҳам умумий бадиий тафсилотлар ҳақида гаплашиш имкониятини беради".

Унинг фикрича, "ёдгорликнинг режаси жуда оддий". У 18,90 х 12,66 м тўртбурчаклар бўлиб, шимолдан жанубга чўзилган ва икки асосий қисмга бўлинган: жанубга тўртбурчаклар ва шимолга чўзилган тўртбурчак. Шимол томони қаттиқ эди 5 кашене, кешан ("адан боғи") - мақбараси жойлашган ногайла-оба тепалигидаги майдон, 90-йилларда давлат Эрмитажининг экспедицияси томонидан ўрганилган.

ХХ аср кейинчалик, тадқиқотлар натижасида масжиднинг ўлчамлари аниқланди: 12.5х17.7 м .Шарқий ва Ғарбий томондан устунлар ёки қасрлар шаклида иккита қирғоқ, жанубда эса битта устун бор. Б. Н. Засипкин уларда мутлақо конструктив мақсадни кўрди, чунки "улар безак вазифасини бажара олмайдилар, архитектура таркиби ва шакллари билан боғлиқ бўлмаганлар ва миноралар ролини бажара олишган". А. С. Башкировнинг таъкидлашича, "деворлар юзасини ёриш, бу унинг монотонлигини ранг-баранглаштиради, ёруғлик ва соя ўйинини яратади".

Ўрта Осиёнинг меъморий ёдгорликлари бўйича энг йирик мутахассис, архитектор Б.Н.Засипкин ўз ишида таъкидлашича, реставрация гуруҳи Москвадан келган архитекторлар билан бирга уста Абдуқодир Бакиев ва ўша пайтдаги вакуф комиссиясининг раиси Абдусаидов ҳам бўлган. 1922-1925 йилларда. Самарқанд кулолчилик устахонасининг уста-эксперименти сифатида энг қадимги уста Абдуқодир Бакиев таклиф этилган. Усто Абдуқодир Боқиев (1860-1933) Самарқанд ёдгорликларини тиклашда муносиб ҳисса қўшган. 1924-1926 йилларда.

Самарқанд Шердор мадрасаси 1906 – 1908 йил

У Шердор мадрасасининг асосий порталининг улкан аркасини қайта қуришда фаол қатнашди, у қаттиқ деформацияга учради, ички кўз ёшлари билан қисмларга бўлиб йиқила бошлади, Б.Н.Засипкин раҳбарлигида, Шердор омборини силжитиш пайтида усто Абдуқодир гумбазни алабасли оҳак устига қўйишни таклиф қилди, чунки унинг фикрига кўра бундай оҳак Масонни йиқилишдан сақлайди.

Усто Абдуқодир Бакиев Самарқанд меъморчилигига кирган бир нечта йирик биноларни қурди. У Самарқанддаги Улуғбек мадрасасининг шимолий-шарқий минорасини тузатиш ва Бухоронинг Калян минорасини тиклашда қатнашган. Усто Бакиев - меросхўр уста (усто-Заде), отаси усто Баки бир вақтлар машҳур "ёдгорлик" ва реставратор бўлган, унинг санъатида Гўр-Амир мақбараси панжараларини тиклаш ҳам бор.

1934 йилда Б.Н.Засипкин ҳибсга олинган ва сургун қилинган. 1937 йилдан Ўзбекистонда яшаб, ижод қилган, ёдгорликларни ҳимоя қилиш бўлимида меъмор бўлиб ишлаган. 1953 йилдан сўнг Б.Н. Засипкин Ўзбекистон ёдгорликларини ҳимоя қилиш бошқармаси бошлиғи этиб тайинланди. Б.Н. Засипкин 1955 йилда Тошкентда вафот этган ва шаҳарнинг Боткин қабристонига дафн этилган.

Борис Н. Засипкин (1891, Миасс - 1955, Тошкент) - Рус, Совет меъмори ва реставратори

М.С.Булатов (1907 -2004). Архитектор.

Митхат Булатов 1907-йил 18 апрелда Тоболскдан беш чақирим нарида жойлашган Юртов Исеневскийда туғилган. Унинг отаси Сагадатдин Мухамет Булатов мўйнали кийимлар бўйича мутахассис эди ва қишлоқнинг бошлиғи, савдогарнинг хизматчиси бўлиб ишлаган. Булатовнинг онаси - Мухибжамал Авазбек қизи Бекшенева Тоболск шаҳрининг катта, бадавлат оиласидан келиб чиққан.

Инқилобдан кейин Булатовлар оиласи Бай Алим Атсикеевич Тушаковнинг уйида, ҳозир - Тоболскдаги 5-сонли болалар боғчасида яшар эди. Бай Алим хароб бўлганидан кейин, савдогар Ченбаев Муҳаматсафар уйни сотиб олди. Тоболск шаҳридаги 1-ўрта мактабни тугатган. Тоболск рассоми Пантелеимон Петрович Чукомин (1874-1938) Тоболск, Қозон ва Ленинградда таҳсил олган.1929-1934 йилларда ўқиган. Ленинграддаги коммунал муҳандислар институтининг (ЛИИКС) меъморлик факультетида ижодий фаолиятини 1934 йилда Москвада жамоат ва турар-жой бинолари меъморчилиги ва шаҳарсозлик ихтисослиги бўйича бошлаган.

Москвада унинг бўлғуси хотини, Вера Андреевна Левина билан учрашди. 1937 йилда у Узпланпроект билан келишган ҳолда хотини билан Тошкентга келган, 1937-1938 йилларда 1938–39 йилларда хотини билан Самарқанднинг бош режасини ишлаган. Фарғона, Қўқон ва Когонда 1940-1962 йилларда Митҳат Булатов Тошкент шаҳар бош архитектура ва режалаштириш бошқармасида (ГЛАВАПУ) Тошкент шаҳар ижроия қўмитасининг бош архитектори бўлиб ишлаган.

Тошкент Навоий кўчасидаги турар жой 1946-йилда қурилган . Архитектор М. Булатов.

Митҳат Булатовнинг 1944 йил лойиҳасига кўра, 1946 йилда Тошкентнинг Навоий кўчасидаги Чкалов заводидаги ишчилар учун турар-жой биноси қурилган. Митҳат Булатов ва Леонид Карашнинг лойиҳасига кўра, шаҳар маъмуриятининг уйи Тошкентнинг Навоий кўчасида қурилган.

1948 йилда архитекторлар Митҳат Булатов ва Леонид Караш ҳомийлигида Тошкентдаги Анҳор канали бўйида турар жой биноси 1951 йилда қурилган.1951 йилда номидаги марказий маданият ва истироҳат боғи Тошкентда Ленин Комсомол (ҳозирги - Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон миллий боғи), муаллифлари меъморлар Митҳат Булатов ва Леонид Караш бўлган.

1952-1954 йилларда Митҳат Булатов Тошкентни қайта қуриш бош режасининг муаллифи бўлган.1953 йилда Хадра майдонида меъморлар Митҳат Булатов ва Леонид Караш лойиҳасига биноан Тошкент циркининг асосий кириш жойи рўпарасида фаввора қурилди. 1954-1956 йилларда "Пахтакор" стадиони архитекторлар Митҳат Булатов ва Леонид Караш томонидан ёзилган Тошкентдаги Бўзсу канали бўйида қурилган.

Тошкентдаги Анхор бўйидаги турар жой бинолари.

Архитектор М. Булатов ва Л. Караш.

Пахтакор Марказий стадиони Тошкентнинг марказида жойлашган, Ўзбекистондаги асосий стадионлардан бири. Энг яқин метро бекати Пахтакор. 35000 мухлис сиғадиган стадион , бу Пахтакор футбол клубининг уй стадиони қолаверса Ўзбекистон миллий терма жамоаси стадионда бир қатор учрашувларни ўтказмоқда. майдони 112х72 . архитектор М. Булатов. очилиши 11-август 1956-йил.

1944-1945 йилларда Ўзбекистон меъморлари уюшмаси, ЎзССР вазирлар кенгаши ҳузуридаги архитектура бошқармаси номидан республика меҳмонхонаси дизайни бўйича ёпиқ танлов ўтказди, унда биринчи мукофот меъморлар Митҳат Булатов ва Леонид Карашга берилди.

1958 йилда Тошкентдаги театр майдонида (ҳозирги Пушкин майдони) меъморлар Митҳат Булатов ва Леонид Караш ҳомийлигида "Ташкент хотел" (ҳозирги Лотте Сити хотел Ташкент палаcе) очилди. Митҳат Булатов СССР қурилиш ва архитектура академиясининг (СССР АЗИА) мухбир аъзоси сифатида қабул қилинди. 1949 йилдан КПСС аъзоси,1955-1964 йилларда Ўзбекистон ССР меъморлари уюшмаси раиси.

1964-1991 йилларда ЎзССР маданият вазирлиги санъатшунослик институтида ишлаган ва 1965 йилда у "Сомонийлар мақбараси ва IX-X асрлардаги Ўрта Осиё меъморчилиги назариясининг асослари" мавзусида номзодлик диссертациясини ҳимоя қилди.

1970 йилда Митҳат Булатовга Ўзбекистон ССРнинг хизмат кўрсатган қурувчиси унвони берилган. 1970 йилда Самарқандда Навоий ва Жомий ҳайкали очилди, унинг муаллифи Митҳат Булатов (ҳаммуаллифлар билан). Ёдгорлик дастлаб 1970 йилда Регистон майдони яқинида қурилган, шундан сўнг Дагбитская ва Регистанская кўчалари кесишган жойга кўчирилган. 2009 йилда ёдгорлик демонтаж қилинди. 1975 йилда Ленинграддаги СССР бадиий академиясининг И. Репин рассомлик, ҳайкалтарошлик ва архитектура институтида "9-15 асрларда Ўрта Осиё архитектурасида геометрик уйғунлаштириш" мавзусида докторлик диссертациясини ҳимоя қилди.

1978 йилда худди шу номдаги монография нашр этилди ва 1978 йилда Митҳат Булатов ҳақида ЎзССР маданият вазирлиги санъатшунослик институти катта ходими Тулкиной Қодирова (1935-2014) томонидан монография нашр этилди. Китобда меъморнинг ижодий таржимаи ҳоли, меъмор ва олимнинг ижодий услубини белгилайдиган унинг назарий қарашлари таништирилган. Митҳат Булатов ишининг асосий босқичлари кўриб чиқилган, унинг дунёқараши таҳлил қилинган, олим ва жамоат арбоби сифатидаги фаолияти кўрсатилган.

1978-2010 йилларда Самарқандда Митхат Булатов томонидан қурилган бинода Ўзбекистон тарихи ва маданияти давлат музейи бор эди, хозир бузилган музей биносида Ислом Каримов ҳайкали жойлашган. У "Ўзбекистон архитектураси" алманахи таҳририяти аъзоси бўлган ва 1991 йилда нафақага чиқди. 1992 йилда у халқаро архитектура академиясининг фахрий аъзоларига қабул қилинди. 1997-2000 йилларда у Қозон шаҳридаги Кул-Шариф масжиди лойиҳасининг маслаҳатчиси бўлган ва Татаристон Республикаси меъморлар иттифоқининг фахрий аъзоси сифатида қабул қилинган.

Вера Булатованинг саъй-ҳаракатлари билан 2009 йилда архитектура доктори, академик М. С. Булатов таваллудининг 100 йиллиги муносабати билан "Космик ва архитектура" китоби нашр этилди. Китобга Тангри-Номнинг илгари нашр этилмаган асарлари киритилган.

"Ўрта Осиёнинг Космик ва архитектураси" ва "Улуғбек расадхонаси", библиография, архитектура асарлари рўйхати ва ҳамкасблар ва талабаларнинг эсдаликлари М. Булатовнинг хотини Булатова Вера Андеевна (Левина 1915-2014) –археолог шарқшунос тарих фанлари номзоди, Ўрта Осиё тарихи ва археологияси бўйича кўплаб илмий китоблар ва нашрларнинг муаллифи.

Мавзу № 18

XIX-XX асрлар назарияси. П. Зоҳидов, К. Крюков

Пўлат Зохидов 1932 йилда Тошкентда туғилган. 1956 йилда Ўрта Осиё Политехника институтини архитектура йўналиши бўйича тугатди ва меҳнат фаолиятини илмий архитектура ёдгорликларини тиклаш устахонасида бошлади. Кейин у санъат институтида катта илмий ходим, тарихий ёдгорликлар ва тасвирий санъатнинг асосий бўлимида бўлим мудири, маданий ёдгорликлар илмий-тадқиқот ва дизайн институтида директор ўринбосари бўлиб ишлаган.

Пўлат Зохидов, санъат тарихи фанлари номзоди, архитектура фанлари доктори, меъморчилик назарияси ва тарихи бўйича таниқли олим, "Ўзбекистонда хизмат кўрсатган меъмор", шарқий давлатлар халқаро архитектура академиясининг аъзоси, санъат тарихи номзоди ва архитектура фанлари доктори, архитектура назарияси ва тарихининг таниқли олими Пўлат Зоҳидов 20 дан ортиқ китоб ва рисолалар муаллифидир.

Хусусан, "Фарғона рассоми" ("Фарғона деворий расмлари"), "Ўзбекистон халқ меъморларининг анъаналари" ("Ўзбекистон халқ ёдгорликлари тарихи"), "Самарқанд архитектура мактаби" ("Самарқанд ёдгорлик мактаби"), "Ўзбек меъморчилиги усталари". Бекбек ёдгорликлари), "Архитектура устаси" (маънавий ёдгорлик устаси), "Асрлар давомида яшаш" ("Асрларда яшайди"), "Меъморлар санъати" ("Меморчилар санъати"), "Хива", "Бухоро", " Меъморий Маржон "(" Маржон мемориал ")," Зарафшон водийсининг меъморий ёдгорликлари "(" Зарафшон водийсининг меъморий ёдгорликлари ").

П.Зохидов 1964 йилда Москвада, 1977 йилда Афинада бўлиб ўтган умумжаҳон конгрессида маърузаларда, 1980 йилда Флоренцияда бўлиб ўтган тарихий обидаларни ҳимоя қилиш ва тиклаш бўйича симпозиумда қатнашган.

1976 йилда Пўлат Зохидовга "Ўзбекистонда хизмат кўрсатган меъмор" унвони берилди ва 1993 йилда шарқ мамлакатлари халқаро архитектура академиясининг тўла аъзолигига сайланди Ўзбекистоннинг ривожланишида архитектура фанлари доктори П.Ш. Зохидов архитектура ёдгорликларини ўрганиш ва қайта тиклаш, меъморчилик ва реставрация усталарининг машаққатли меҳнати туфайли, вайрон бўлган ёдгорликлар янги ҳаётга қайтишида П.Ш. Зоҳидовнинг, ҳиссаси жуда катта.

П.Ш. Зоҳидовнинг ўзи Ўзбекистоннинг меъморий ёдгорликларини тиклаш бўйича лойиҳаларни ўрганишда, ишлаб чиқишда бевосита иштирок этган, шу билан бирга Б.Н. Засипкин томонидан ишлаб чиқилган методологияга риоя қилишга ҳаракат қилган.

Маълумки, Регистоннинг биринчи биноси Улуғбек мадрасаси бўлган – унинг қурилиши XV асрнинг бошларида, 1417-1420 йилларда амалга оширилган. Бизга етиб келган кейинги бинолар - Шердор ва Тилла-қори - бундан икки асрдан кўпроқ вақт ўтгач қурилган. Бу вақт ичида маданий қатлам даражаси икки метрга кўтарилди. 19-асрга келиб, ернинг белгиси яна кўтарилиб, икки ярим метрга етди.

1935 йилда реставрация ишлари давомида Улуғбек мадрасаси атрофида кичик бир бўшлиқ чуқурлашди ва бино дастлаб у қурилган замин даражасида очилди. Бироқ, кейинчалик меъморлар тубдан муаммога дуч келишди: ҳудудни биринчи бино даражасига мослаштириш, шу билан охирги иккита мадрасанинг баландлигини сезиларли даражада ошириш ёки тарихий нуқтаи назардан хушмуомалаликка эга бўлган оддийроқ шаҳарсозлик ечимини излашди.

Венеция хартияси нуқтаи назаридан энг оқилона қарор 17-аср мадрасаси даражасида ҳудуд ташкил қилиш ва Улуғбек мадрасасига улашган жойда 1935 йилдаги чуқурлаштирилган чуқурликни сақлаб қолишдир. Пўлат Зоҳидов ёзганидек, “шу тариқа улар вақт нафасини тежаб, қадимги асрнинг қадимий асрига алоҳида ҳурмат кўрсатганлар. Шундай қилиб, антик даврга мутлақо бегона бўлган янги нарса яратилди, у 15-асрга ҳам, 17-асрга ҳам тўғри келмайди ”

19-асрнинг 40-йиллари Регистон майдони.

XIX асрда мадрасалар бир қаватли кўчалар ва маҳаллалар тепасига кўтарилган улкан ғишт массалари билан ҳайратга тушди. Мозаиканинг нақшлари, аксинча, ҳамма жойда сақланиб қолган - Шердорда кўпроқ, Улуғбек ва Тилла-Қори мадрасаларида камроқ. Бугунги кунда арабескалар ёдгорликларнинг деярли бутун юзасини қоплайди.

Асл парчаларни замонавий қисмлардан ажратиш жуда қийин, чунки улар сифат жиҳатидан таққослангани учун эмас (аксинча!), лекин, авваламбор, нусха деярли тўлиқ асл нусхасини олганлиги сабабли. Масалан, XIX аср фотосуратлари нақшли мажолица Улуғбек мадрасасининг тимпанумининг аҳамиятсиз қисмида сақланиб қолганлиги ва Тилла-қори мадрасаси порталида умуман сақланмаганлигидан далолат беради.

Бошқа йўл билан бўлиши мумкин эмас: 1821 йилдаги зилзила пайтида портал қулаб тушди ва кейинчалик, 19-асрнинг ўрталарида, деярли тикланди - ундаги асл безак сақланиб бўлмади. Бироқ, бугунги кунда у улкан сиртларни доимий нақшли гилам билан қоплайди.

Агар Улуғбек мадрасасида иш олиб борилган қисми йўқолган парчаларни акс эттиради деб тахмин қилиш мумкин бўлса, Тилла қори ҳақида гап кетганда, арабескларнинг хаёлий характерига шубҳа қилиш қийин, эҳтимол ўша давр ёдгорликларидан илҳомланган ва бу ажабланарли эмас: ўрта асрлардаги мадрасалардаги нақшлар олдиндан чизилган расмларга кўра қўлланилмаган ва кейинчалик бундай расмлар "архитектура музейи" архивига топширилмаган (ҳатто Тилла-қори қурилиши йиллари ҳақидаги умумий маълумотлар ҳам вакуум ёзувларида сақланмаган)

Тилла-қори мадрасаси 1890 йил.

Тилла-қори масжидининг гумбази ҳар доимгидан ҳам кўпроқ саволларни келтириб чиқарди қайта тикланган тамбурдан бошқа бирон бир нарса илгари мавжуд бўлганми ёки йўқлиги умуман аниқ эмас эди. Масалан, академик Михаил Массон гумбаз ҳеч қачон бунёд этилмаган, археолог Василий Вяткин эса зилзила туфайли қулаб тушганига ишонган.

Қандай бўлмасин, реставратор ва олимлар илгари қурилган гумбазнинг иккиламчи тасвирини ҳам олишмаган (1841-42 йилларда Бухорода К. Бутеневнинг миссиясида иштирок этган табиатшунос А.Леман Самарқанддаги тарихий обидаларнинг қалам эскизларини ясаган).

Улардан бири Биби хоним масжидининг асосий гумбази ҳанузгача сақланиб қолганлигини кўрсатади, иккинчисида Тилла-қори мадрасасида биттадан эмас, балки иккита гумбаз тасвирланган - бундан ташқари, унинг шакли қандай бўлишини ҳеч ким билолмайди, баландлиги, чизилган ва материаллар. шундай қилиб, 70-йилларда масжид барабанида пайдо бўлган нарса 17-асрнинг "ўртача гумбазлари" дан илҳомланган замонавий хаёлий бино. Уни қуриш учун расмий сабаб Тилла-кари масжидининг қайта тикланган ички юзаларини вайронагарчилик ва ёғингарчилик таъсиридан ҳимоя қилиш истаги бўлган.

Бироқ, замонавий материаллар ёрдамида барабан ичидаги ҳимоя тузилишини ўрнатиш мумкин бўлиб, мадрасанинг кўринишини бузиб ташлади. Гап шундаки, совет иттифоқининг сўнгги ўн йилларида Самарқандда тикланиш сиёсатида аста-секин яна бир тенденция устун келди.

ХХ асрнинг 20 йилларида ишни кучайтириш ва бутун мажмуани музейлаштириш ўрнига, тепаси 1960-йилларнинг бошларида, унга қўшни бўлган маҳаллани йўқотиб, Регистон замонавий Хрушчевлар томонидан қурилганида, мажмуани "қайта қуриш" истаги пайдо бўлди. , республика ҳокимиятининг Ўзбекистоннинг "буюк ўтмишини" тасаввур қилиш истаги аллақачон шаклланган.

Тилла-қори мадрасаси бугунги кунда

Ўзбекистондаги реставраторлар бундай манбалардан маҳрум эдилар. Бибихоним масжидининг асл кўриниши қандай бўлганлигини ҳеч ким аниқ айта олмайди, йиллар давомида кўпгина архитектура тарихчилари буни қоғозда қайта қуришга ҳаракат қилишди: Николай Шчербина-Крамаренко, Шалва Ратия, Галина Пугаченкова, Игор Плетнев, Владимир Филимонов, Леах Манковская, Константин Крюков ва бошқалар.

Аммо улар орасида ҳатто умумий тузилманинг айрим масалаларида ҳам умумий фикр йўқ эди. Масжидлар, етишмаётган тафсилотларнинг расмини эслатиб ўтмаслик керак. Ўтган асрнинг 70-йилларида мутахассислар конструкцияларни сақлаш ва мустаҳкамлаш ва Венеция хартиясининг руҳи ва қоидаларига мос келадиган тузилишни безаш тўғрисида гапиришни афзал кўришган.

Бундай ёндошиш расмий қоидаларни ҳурмат қилишнинг оддий усули эмас эди. Бибихоним - Самарқанднинг энг қадимги иншоотларидан бири - қурилишдан сўнг дарҳол қулаб туша бошлади. Шаҳарнинг ҳозирги кўриниши, жумладан Регистон майдони ва Шоҳи-зинда мажмуаси, вайрон бўлган масжиднинг ноёб силуетини ҳисобга олган ҳолда шаклланган, шундай қилиб, Биби-хонимни тўлиқ реконструкция қилиниши Самарқанднинг тарихий қиёфасини бутунлай йўқ қилишни англатади, бироқ, айнан шу нарса аниқланган, қадимги асл нусха остида замонавий чўпон пайдо бўлди (тақлид, нусха олиш,

иккинчи даражали расм -

Шамун Наби мақбараси тикланишдан олдинги

Қайта тикланганидан кейин Шамун Наби мақбараси

Архитектурадан буюк усталарнинг шогирди К.С. Крюков Ўрта Осиёнинг меъморий дурдона асарларини ўрганиш ва тиклашда муносиб ворисга айланди, Тошкент ва Бухорода српрм-нинг этакчи меъмори сифатида ишлади.

Бир қатор тадқиқотлар ва тиклаш лойиҳаларини амалга оширди, шу жумладан Қирғизистондаги Ўзген мақбаралари (XI-XII асрлар), Муҳаммад Бошшаро мақбараси ва олим масжиди Тожикистонда додхо, XVI аср савдо гумбазлари. Бухорода, Чор-Бакр атрофи некропол ва Бухородаги Лаби-хауз ансамбли, Калон минорасининг пойдевори (1127), Бухородаги Кукалдош мадрасаси ва Тошкентдаги Кукалдош мадрасаси (16-аср).

Қирғизистондаги Ўзген шаҳридаги Қорахонийлар мақбараси 11-12-аср

Калон минораси

Чор Бакир мақбараси

1965 йилдан К.С. Крюков - ТошПИ тарих ва архитектура назарияси кафедрасида ўқитувчи. 1983 йилдан Тошкент Давлат театр ва рассомчилик институти профессори. А.Н. Островский (К. Беҳзод номидаги ниҳд), у ерда унинг фаол иштирокида архитектура безакларини тикловчи рассом мутахассисларни тайёрлаш бошланди. Бу иш ҳозиргача унинг шогирдлари учун давом этмоқда.

Тошкентдаги Кўкалдош мақбараси

Кўп йиллар давомида архитектура номзоди В.М. Филимонов Ўзбекистон архитектура ёдгорликларини тиклаш ва тадқиқ қилишга бағишланган бўлиб, у Ўзбекистон ва Қозоғистон меъморий ёдгорликларини қайта тиклаш ишларини бошқарган. Узоқ йиллар давомида у Термизийда ҳакимнинг бутун мажмуасини чуқур ўрганиш ва тиришқоқлик билан шуғулланган.

1979 йилдан 1990 йилгача минтақада ягона Ўзбекистондаги архитектура ёдгорликларини тиклаш бўйича илмий-тадқиқот ва лойиҳалаш институти (УЗНИПИ реставрацияси) Тошкентда ишлади ва меъморий ёдгорликларни реконструкция қилиш, тиклаш ва мослаштириш бўйича катта амалий тажриба тўпланиб, асл ҳолида амалга оширилди, сўнг ёпилди. .

Қайта тиклаш институти барча қоидалар ва жаҳон стандартлари даражасида ишлади. Шундай қилиб, бизда жуда кучли ўзбек тиклаш мактаби бор эди. Бу ерда меъморлар ва реставраторларнинг тажрибали мутахассислари тўплами ишлаган: В.М. Филимонов, П.Ш. Зоҳидов, А.Р. Акименко, М.М. Тўхтаев, Р.Р. Тўхтаев, М.С Қодиров, М.И. Бурштеин, А.Ф. Мухитдинов, А.К. Богодухов, И. Ласовская, А.Г. Яҳев, В.И. Артемев, А.Р. Рахманов ва бошқалар.

90-йилларнинг бошларида қайта тиклаш ишлари сони кўпайди, аммо баъзи жойларда ишларнинг сифати ёмонлашди, кўпчилик М.Ф. асос солган методологияга риоя қилмади. Мауер ва Б.Н. Засипкин, аллақачон тикланган, қайта тикланган объектларнинг натижалари билан яхшироқ танишишга ёрдам берадиган зарур материаллар йўқ эди.

Ёдгорликларни тиклаш, асраш ва улардан фойдаланиш муаммолари кўплаб давлатларни ташвишга солмоқда, шу муносабат билан халқаро конференциялар ўтказилиб, уларда маданий ёдгорликларнинг умрини қандай узайтириш мумкинлиги муҳокама қилинади. Ҳар йили биз бир нечта эмас, балки ўнлаб ота-боболаримизнинг ижодларини йўқотамиз. Биз тарихни ҳурмат қилишимиз, тарихий ва маданий меросимизни имкон қадар сақлаб қолишимиз керак.

Ўзбекистон архитектура ва санъат мактаблари республиканинг умумий маданияти ва санъатининг таркибий қисми ҳисобланади. Мутахассислар Ўзбекистон ҳудудида XVIII-2000-йилларнинг бошларида мусиқий ва театр санъатининг маҳаллий мактабларини аниқлайдилар.. Бу Ўзбекистон санъатининг барча йўналишларида меъморлар санъатининг ривожланишидан далолат беради.

Ноёб тузилмалар ва бутун ансамбллар катта ижодий гуруҳнинг қўллари билан яратилган. Уларнинг асарларини бир неча авлод олимлари ўрганишди. Афросиёб харобалари, ҳукмдорнинг монументал собори масжиди, Шохи-зинда энг гўзал ансамбли, Ўрта аср илмий маркази - Улуғбек расадхонаси, Ўрта аср Самарқанд - Регистон форуми ва бошқа кўплаб нарсалар табиий равишда кўплаб тадқиқотчилар ва мутахассисларни ўзига жалб қилди. уларнинг иш натижалари илмий нашрларда ўз аксини топган

Baydjanov Ibadulla

воскресенье, 30 января 2011 г.

bis: bis

bis

Архитектура назарияси фанидан маъруза матнлари

4 -курс талабалари учун (VII-семестр)

Ибтидоий жамоа тузуми архитектураси.

воскресенье, 30 января 2011 г.

bis: bis

bis

Архитектура назарияси фанидан маъруза матнлари

4 -курс талабалари учун (VII-семестр)

Ибтидоий жамоа тузуми архитектураси.

воскресенье, 30 января 2011 г.